Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 93, с. 172-173

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 93 из 338

С. 172-173

Оригинал (по-польски)

wodziną witebską, właścicielką dóbr goniądzkich, grunta w Dolistowie (5 wł. i 17 m.) i łąki. W zamian za to otrzymał on wsie Solistówkę i Wólkę koło

Od północy terytorium dóbr własnych Zygmunta Augusta sąsiadowało z Prusami Książęcymi, w stosunku do których istniały realne perspektywy dziedziczenia po Hohenzollernach, a obszary Prus Książęcych stanowiły przede wszystkim własność monarszą. Można było liczyć, że zasilą w przyszłości dobra własne. Próby dokładniejszego tyczenia granicy podejmowano w I]. 1534, 1540 i 1545. Powoływanie komisji granicznych wynikało z faktu, że Albrecht pruski prowadził akcję kolonizacyjną w pobliżu granicy litewskiej i koronnego Mazowsza. Takaż akcja osadnicza z inspiracji królowej Bony prowadzona była też wzdłuż granicy we włościach hospodarskich 55. Jakkolwiek konflikty graniczne narastały i w efekcie żadna z powołanych komisji nie doprowadziła do wytyczenia tej linii, to jednak zespolenie kolonizacji postępujące z obu stron odbijało zaistniałą sytuację pokojową i mimo różnic pomiędzy ostatnimi Jagiellonami i Albrechtem istniały o wiele bliższe powiązania niż dawniej w czasach krzyżackich, kiedy pustki osadnicze były konsekwencją zagrożenia militarnego. Po 1525 r. granica ta w rzeczywistości łączyła, a nie dzieliła Prusy, Litwę i Koronę Polską.

Komisja graniczna tycząca limes w 1545 r. pozostawiła po sobie cenny zabytek, który przetrwał do dziś. Jest nim murowany słup graniczny ustawiony w miejscu zetknięcia się trzech granic. Usytuowano go w sąsiedztwie wsi Prostki i Bogusze, przy przeprawie przez rzekę Ełk, w miejscu tradycyjnie nazywanym Kamiennym Brodem. Na słupie umieszczono herby trzech państw i tablicę z inskrypcją: QUANDO SIGISMUNDUS PATRIIS AUGU-STUS IN ORIS PRIMUS ET ALBERTUS MARCHIO IURA DABANT ILLE JAGELLONIS VETERESQUE BINOMINISURBES HICQUE BO- - RUSSORUM PACE REGEBAT OPES HAEC ERECTA FUIT MOLES QUA LIMITE FINES SIGNAT ET AMBORUM SEPARAT ARVA DU-CUM. ANNO М.Р. XLV. MENSE AUGUSTO454,452453

Bona, która wiodła proces z Albrechtem powoływała się na fakt, że Krzyżacy granicę rzekomo przesunęli przed 1440 r. Występujący w dawnych dokumentach Kamienny Bród świadkowie identyfikowali z innym brodem, położonym między Ełkiem i Stradunami, wobec czego granica winna biec nie od Prostek do Jeziora Rajgrodzkiego, ale od Stradun przez wsie Przekopka, Chełchy, jezioro Golubie, Mikołajki, Wysokie, Długie, Krzyżewo do Prawdziszek. Na obszarze tym egzystowało 45 wsi nowo założonych. Terytorium to nie powróciło do władztwa Bony i w efekcie nie powiększyło dóbr własnych Zygmunta Augusta455.

8 IV 1525 r. zawarty został pokój z Albrechtem, dotychczasowym wlk. mistrzem Zakonu Krzyżackiego, który poprzez rozwiązanie Zakonu stawał się świeckim władcą części Prus, jako lennik polskiego króla. Oprócz Albrechta prawo wejścia w posiadanie lenna nabywali po wymarciu męskich, tylko legalnych potomków, w ustalonej kolejności również trzej spośród ośmiu braci: Jerzy, Kazimierz i Jan z lini Ansbach Hohenzollernów. Nowemu władcy przyznano prawo używania tytułu księcia w Prusach, a nie Prus, gdyż panem całych Prus pozostawał król456. Traktat krakowski był dokumentem precyzyjnym, gdyż dawał suwerenowi w razie niesubordynacji lennika możliwość usunięcia go z tronu i dokonanie nawet natychmiastowej inkorporacji terytorium Prus Książęcych do Korony Polskiej. Wcielenie miało nastąpić również po wygaśnięciu linii ansbadzkiej Hohenzollernów. W 1539 r. gdy elektor Joachim II zwrócił się do króla polskiego z prośbą o rozszerzenie na jego linię postanowień traktatu krakowskiego z 1525 r. Zygmunt I odmówił stwierdzając, że senatorowie polscy widzą w takim rozciągnięciu zasad sukcesji pruskiej zagrożenie. Joachim II był zięciem królewskim (od 1535 r.), a autorstwo odmowy pewnie pochodziło od Bony, która obawiała się wzrostu potęgi brandenburskich Hohenzollernów, którzy mogli wzmocniwszy się, dorównać siłą Turcji. Wszystkie uprawnione w 1525 r. osoby do sukcesji pruskiej wymarły do 1618 r. Gdyby nie zmieniono zasad dziedziczenia tronu pruskiego doszłoby do inkorporacji Prus Książęcych do Korony Polskiej. Montując więc na pograniczu inkorporowanego do Korony Polskiej Księstwa Mazowieckiego, WKL kompleks dóbr własnych Jagiellonów mógł przy umiejętnej polityce i konsekwentnym trzymaniu się traktatu krakowskiego z 1525 r. doprowadzić do wzbogacenia tego terytorium o schedę po książętach z linii Ansbach. Dalekowzroczność i mądrość tej polityki wewnętrznej jest wręcz zdumiewająca.

Сноски

452 AGAD Warszawa, MK, nr 108, К. 60v-62v; AGAD Warszawa, Archiwum Potockich z Radzynia, nr 245, k. 13-13v; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 42, s. 355-356.; J. Wiśniewski, DzOPA, s. 134; Młyn w Czechowiźnie Sieklucki trzymał z zamiany z Anną Radziwiłłówną na młyn w Boguszewie. Zob. AGAD Warszawa, MK, nr 108, k. 67v-68. AGAD Warszawa, Ks. ziemskie bielskie, nr 1, k. 321.

453 Szerzej na temat sporów o granicę z Prusami zob. J. Wiśniewski, DzOPA, s. 100–101; J. Wiśniewski, DzOPG, s. 224-225.

454 BU Warszawa, Gabinet Rycin, Albumy Stronczyńskiego, t. VII, 1855, tabl. 59; К. J., O starożytnym pomniku granicy pomiędzy Polską a Prusami, „Biblioteka Warszawska”, t. II], s. 650-657. Zob. też Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, t. IV, s. 90.

455 3. Wiśniewski, DzOPA, s. 100-101.

456 Corpus iuris Polonici, wyd. O. Balzer, t. IV, cz. 1, Kraków 1910, s. 141-159.

Перевод на русский (машинный)

Витебской водной ветвью, владелицей гоненьских земель, земли в Долистуве (5 и 17 м.) и лугах. Взамен он получил деревни Солистка и Волька

С севера территория собственных владений Сигизмунда Августа граничила с княжеской Пруссией, в отношении которой существовали реальные перспективы наследования по Гогенцоллернам, а территории Княжеской Пруссии были прежде всего собственностью монаршей. Можно было рассчитывать на то, что в будущем они пополнят свои собственные владения. Попытки более точного выравнивания границы предпринимались в I]. 1534, 1540 и 1545. Призыв коронных комиссий также имело Хотя пограничные конфликты нарастали и в результате ни одна из созданных комиссий не привела к разграничению этой линии, однако слияние колонизации, продвигающееся с обеих сторон, отражало сложившуюся мирную ситуацию и, несмотря на различия между последними Ягеллонами и Альбрехтом, существовала гораздо более тесная связь, чем раньше во времена Тевтонского ордена, когда поселения были следствием военной угрозы. После 1525 г. эта граница и Прусь в действительности не разделяет эту границу.

Пограничная комиссия, касающаяся лимса в 1545 году, оставила после себя ценный памятник, который сохранился до наших дней. Это каменный пограничный столб, установленный на месте слияния трех границ. Он расположен в окрестностях деревни Простка и Богуше, при переходе через реку Элк, в месте традиционно называемом Каменным Бродом. На столбе размещены гербы трех государств и табличка с надписью: МЕНСЕ АУГУСТО454,452453

Бона, которая вела процесс с Альбрехтом, ссылалась на то, что Крестоносцы якобы перенесли границу своих земель до 1440 года. Находившиеся в древних документах Каменный Брод свидетели идентифицировали не с другим бородом, расположенным между Елкой и Страдунами, поэтому граница должна проходить не от Просека до Раджгородского озера, а от Страдуна через посёлки Пршекопы.455.

8 апреля 1525 г. был заключен мир с Альбрехтом, бывшим илл. мастером Тевтонского ордена, который через расформирование Ордена становился светским правителем части Пруссии, как ленник польского короля. Кроме Пбрехта право на вступление во владение ленном покупали после вымирания мужские, только законные потомки, в установленном порядке также три из восьми братьев: Ежи, Казимира и Яна.456. Краковский договор был точным документом, так как он давал суверену власть в случае неподчинения ленника возможность снять его с престола и даже немедленно инкорпорировать территорию Княжеской Пруссии в польскую корону. Воплощение должно было произойти также после истечения анбадской линии Гогенцоллернов. В 1539 году электор Иоахим II обратился с просьбой о расширении к польскому коро Все уполномоченные в 1525 г. на прусское наследство вымерли до 1618 г. Если бы не были изменены правила наследования прусского престола, то произошло бы инкорпорация Пруссии княжеской к польской короне. Таким образом, установив на границе коррумпированного княжества Польского Мазовецкого, ВКЛ комплекс собственных благ Ягеллонов мог при умелой политике и последовательном соблюдении привести к договору 15.

Сноски

452 AGAD Варшава, МК, No 108, К. 60v-62v; AGAD Варшава, Архив Потоцких из Радзыня, No 245, к. 13-13v; AGAD Варшава.

453 Более подробно о спорах о границе с Пруссией см. J. Wisniewski, DzOPA, с. 100 101; J. Wisnievski, Dzopg, с. 224-225.

454 BU Warszawa, Kabinet Rycin, Albumy Stronczyńskiego, том VII, 1855, табл. 59; К. Й., О древнем памятнике границы между Польшей и Пруссией, «Варшавская библиотека», том II], стр. 650-657. См. также Z. Gloger, Старопольская энциклопедия, том IV, стр. 90.

455 3. Вишневский, ДЗОПА, с. 100-101.

456 Corpus iuris Polonici, изд. О. Бальцер, том IV, ч. 1, Краков 1910, стр. 141-159.