Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 85, с. 158-159

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 85 из 338

С. 158-159

Оригинал (по-польски)

abo i testamenty nam oddane, z którymi też mamy moc i władzę czynić co

Tłumaczenie królewskie, że ma swoje własne majętności było głosem w toczącej się w kraju dyskusji nad egzekucją dóbr, chęcią ocalenia przynajmniej części z nich dla utrzymania dworu i potrzeb ostatniego Jagiellona. Testament król kazał pisać w 1571 r., już po Unii Lubelskiej, w dokumencie wyraźnie stwierdzono, że są to majętności w WKL, gdzie król w stosunku do królewszczyzn występował w innej roli, jako pan dziedziczny. Istnienie kategorii dóbr własnych wyraźnie występuje w najbliższych latach po śmierci Zygmunta Augusta, kiedy szlachta toczyła wojnę z testamentowymi spadkobierczyniami, którymi były siostry królewskie.

Lokalizacja własnego, można powiedzieć państwa knyszyńskiego Zygmunta Augusta, w tym właśnie regionie nie była rzeczą nową. Na północnym Podlasiu ukształtowały się bowiem już wcześniej kompleksy dóbr ziemskich, należące do dwu najpotężniejszych i bardzo skłóconych ze sobą rodów Radziwiłłów i Gasztołdów. Pierwsi posiadali tam majętności ziemskie skupione wokół miast: Rajgrodu, Goniądza i Waniewa, a terytorium to z racji rozległości nazywane było państwem goniądzko-rajgrodzkim405, drudzy włość tykocińską. Dobra własne króla Zygmunta Augusta powstały na miejscu właśnie tych majętności.

Wieloletni spór, który toczyli Radziwiłłowie z Goniądza z Gasztołdami z Tykocina został przerwany wobec zagrożenia ze strony monarchy, który kategorycznie występował w rewindykacji nadań i awulsów. 2 IV 1528 r. w Wilnie bracia Stanisław i Mikołaj Radziwiłł bp żmudzki zawarli ugodę i zadeklarowali przyjaźń z Olbrachtem Gasztołdem, przekazując mu część spornych osad 5. Zbliżenie między Radziwiłłami i Gasztołdami spowodowane było obawą przed królową Boną, która energicznie zabrała się wówczas do porządkowania gospodarki w dobrach państwowychć407.

Zapędy Bony, do odebrania Radziwiłłom ich dóbr goniądzko-rajgrodzkich starał się powstrzymać jeden ze spadkobierców bp żmudzki Mikołaj Ra-404406

dziwiłł, który 18 XII 1528 r. darował królowi dobra knyszyńskie przypadłe w 1526 r. biskupowi z podziału ojcowizny — państwa goniądzko-rajgrodzkiego uczynionego z braćmi”. Zgodnie z podziałem tym do bpa M. Radziwiłła należały: Ш. część Zamek Knyszyn Zamek Knyszyn z wójtostwem 87 wł409. wójt [Iwan] Kurzeniecki, wł. 10, wójtostwo Mikołaja Pęskiego, krajczego radziwiłłowskiego, wójt Mikołaj Pęski, 9 wł. solennickie osiadłe, wł. 7, pustych 5 3/4 wł.

Razem gotowizny z 248 wł., z których płacą czynsz, z rud — 16 kop gr.,

wójtowskich 29 3/4 wt.

Suma w tej części 277 ий. tj. z osiadłymi, pustymi, służebnymi,

wójtowskimi.

Młyny: młyn Mieszkowski, młyn408 drugi na tejże rzece,

niżej, o 1 kole, na innej rzece zwanej Jaskra teraz budowany jest młyn,

na tejże rzece Jaskrze, o 1 kole, na łodziach u Mikołaja, rudnika,

o 1 kole?.

Darowiźnie knyszyńskiej towarzyszył głośny w całym kraju skandal, gdy okazało się, że Radziwiłłowie, właściciele państwa goniądzko-rajgrodzkiego znacznie rozszerzyli granice swych posiadłości o puszczańskie obszary podległe zamkom w Bielsku i Grodnie. Zapoczątkowała ona proces tworzenia dóbr własnych króla, wyalienowanych z imion hospodarskich na Litwie i koronnych królewszczyzn. Dobra własne króla Zygmunta Augusta to właśnie w początkowym okresie (przed 1542 r.) przede wszystkim te terytoria, które udało się odebrać Radziwiłłom.

23 IV 1529 r. dokumentem wystawionym w Krakowie Zygmunt I przekazał swemu synowi Zygmuntowi Augustowi lasy, łąki, pola i pustkowia wokół dóbr Goniądz, które ciągnęły się wzdłuż granic goniądzkich oderwanych od dzierżaw: bielskiej i grodzieńskiej411. 1 IX 1533 r. tenże król410

Сноски

404 Testament Zygmunta Augusta, oprac. A. Franaszek, O. Łaszczyńska, S. E. Nahlik, Kraków 1975, s. 34.

405 Szeroką charakterystykę tej włości ziemskiej, opierając się na bogatych materiałach z ML podał I. T. Baranowski, Z dziejów feudalizmu na Podlasiu. Rajgrodzko-Goniądzkie „państwo” Radziwiłłów w pierwszej połowie XVI wieku, „Przegląd Historyczny” 1907, r. 4, s. 62-74 i 158-169.

406 AGAD Warszawa, Arch. Roskie, sygn. prow. 11, BAN Wilno, Е. 1, nr 90; Opisanie ROVPB, +. 1, nr 90, s. 8; R. Jasas, Pergamenty katalogas, nr 311, s. 124-125.

407 Ugodę potwierdził w Wilnie 30 VI 1528 r. król Zygmunt I - BAN Wilno, F. 1, nr 91; Opisanie ВОУРРВ, t. III, nr 91, s. 8; R. Jasas, Pergamenty katalogas, nr 315, s. 126.

408 Pergaminowy oryginał, dziś nie istniejący, znajdował się w AGAD Warszawa w Warszawie. Według niego publikacja drukiem zapisu dóbr knyszyńskich Zygmuntowi Augustowi w: Acta Tomicjana, t. X, Poznań-Kórnik 1899, nr 464, s. 445-446.

409 Gdzie indziej w tym roku stwierdzono, że pasznia dworna Knyszyna obejmowała 113 wł. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.

410 Arch. sb, %. 1.

411 Mmventarium... privilegiorum... wyd. E. Rykaczewski, s. 363; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 150-151.

Перевод на русский (машинный)

или завещания, которые мы получили от них, и с которыми мы имеем власть делать то, что

Королевский перевод, что у него есть свои собственные владения, был голосом в продолжающейся в стране дискуссии о казнях имущества, желанием спасти хотя бы часть из них для поддержания королевского двора и потребностей последнего Ягеллона. Завещание король приказал писать в 1571 году, уже после Люблинской унии, в документе ясно говорится, что это имущество в ВКЛ, где король по отношению к своим владениям выступает в качестве короля в другой роли,

Местонахождение собственного, можно сказать, Кнышинского государства Сигизмунда Августа, в этом регионе не было новым. На северном Подляшье уже сформировались комплексы земельных благ, принадлежащих к двум самым могущественным и очень спорным родам Радзивиллов и Гастольдов. Первыми там были земские владения, сосредоточенные вокруг территории: Райгродуа, Радзивилла и Гастольда.405Собственное имущество короля Сигизмунда Августа возникло на месте именно этих владений.

Многолетний спор, который вели Радзивиллы из Гонюдзе с Гастольдами из Тыкоцина, был прерван из-за угрозы со стороны монарха, который категорически выступал в ревиндикации даров и авульсов. 2 апреля 1528 года в Вильнюсе братья Станислав и Николай Радзивил Жмудский заключили соглашение и заявили о дружбе с Ольбрамом Мухтем.407.

Побеги Боны, чтобы отобрать у Радзивиллов их имущество, пытался остановить один из наследников жмудского епископа Николая Ра...404406

18 декабря 1528 г. даровал королю Кнышинское имение, принадлежащее в 1526 г. епископу из раздела отцовства Гончо-Гродненского государства, созданного с братьями». В соответствии с этим делением на епископа М. Радзивилла принадлежали: Ш. часть Кнышинский замок Кнышин с войтоством 87 воль409. войт [Иван] Курзенецкий, ил. 10, войтоство Николая Пенского, крайнего Радвиловского, войт Николай Пенский, 9 ил. Соленицкие оседлые, ил. 7, пустые 5 3/4 ил.

Вместе готовые из 248 инв., с которых платят арендную плату, из руды 16 коп.,

Вячеслав 29 3/4 Вт.

Сумма в этой части 277 и. т.е. с оседлыми, пустыми, служебными,

Войтовский.

Мельницы: мельница Мешковская, мельница408 Второй на этой же реке,

Ниже, на 1 круг, на другой реке под названием Глаукома теперь строится мельница,

На этой же реке Джаз, на одном круге, на лодках у Николая, рудника,

На один круг?

Пожертвование Кнышинской сопровождалось громким скандалом по всей стране, когда выяснилось, что Радзивиллы, владельцы государства Гончого-Райградского значительно расширили границы своих владений за территории пустынь, подчиненных замкам в Бельско и Гродно. Она положила начало процессу создания собственных владений короля, отчужденных от имени хозяев в Литве и коронных царей-герцогинь.

23 апреля 1529 г. документом, выданным в Кракове, Сигизмунд I передал своему сыну Сигизмунду Августу леса, луга, поля и пустыни вокруг имущества Гонидзе, которое тянулось вдоль границ гонинь, оторванных от аренды: Бельской и Гродненской.411. 1 сентября 1533 г. Тот же король410

Сноски

404 Завещание Сигизмунда Августа, op. A. Franaszek, O. Laszczyńska, S. E. Nahlik, Kraków 1975, с. 34.

405 Широкую характеристику этой земной собственности, опираясь на богатый материал из МЛ, дал И. Т. Барановский, Из истории феодализма на Подляшье. Радзивиллов в первой половине XVI века, «Исторический обзор», 1907, 4, стр. 62-74 и 158-169.

406 AGAD Варшава, Arch. Roskie, sign. prov. 11, BAN Вильнюс, Е. 1, No 90; Описание ROVPB, +. 1, No 90, с. 8; R. Jasas, Pergamenty katalogas, No 311, с. 124-125.

407 Соглашение было подтверждено в Вильнюсе 30 VI 1528 г. королем Сигизмундом I - Ban Vilno, F. 1, No 91; Описание, том III, No 91, стр. 8; R. Jasas, Pergamenty katalogas, No 315, с. 126.

408 Пергаментный оригинал, который сегодня не существует, находился в AGAD Warszawa в Варшаве. По его словам, издание напечатано для записи кнышинских ценностей Сигизмунда Августа в: Acta Tomiciana, том X, Poznań-Kórnik 1899, No 464, с. 445-446.

409 В другом месте в этом году было установлено, что придворная кормушка Кнышина включала 113 ил. Arch. sb., том I, No 18, с. 23.

410 Арх. сб, % 1.

411 Ммвентарий... привилегия... изд. Е. Рыкачевский, стр. 363; А. Яблоновский, Подляшье, ч. 3, с. 150-151.