Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 83, с. 154-155

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 83 из 338

С. 154-155

Оригинал (по-польски)

wana na XI wiek. Język rękopisu, użyta terminologia, technika pisania wskazują, że zabytek ten w nauce określany mianem Kodeksu Supraskiego był napisany w języku starobułgarskim !!. Archimandryta Modest w 1867 r. wskazywał na górę Atos, jako miejsce powstania tego tłumaczenia Biblii z języka greckiego na starobułgarski. Argumenty językoznawców nie trafiają jednak do przekonania historyków, toteż nadal w historiografii rozpowszechniony jest pogląd, że Minieja Czetnaja dotarła do biblioteki klasztoru supraskiego przez Ławrę Pieczerską w Kijowie, bo monaster utrzymywał bliskie więzi z Kijowem. Brak jest dowodów na potwierdzenie tej rozpowszechnionej opinii. Jeżeli uznać spisaną w klasztorze własną Traditio de translatione fratrum religiosorum Grodeco-Supraslum, że pierwsi przybyli mnisi z Atos, wówczas istnienie Kodeksu Supraskiego w bibliotece klasztornej (był już tam w 1557 r. notowany pod nazwą: rukopiś staraja!) tego starobułgarskiego zabytku nie miało nic wspólnego z kontaktami kijowskimi, a pozostawionym zabytkiem przez założycieli wspólnoty398 +!?. Zwraca uwagę charakter polichromii Cerkwi Zwiastowania, wyraźnie bałkańskiej w swej tradycji estetycznej, w powszechnej opinii namalowanej w 1557 r. przez Serba Nektarija malar'ja. W rzeczywistości Nektary był autorem ikon do dejsusu, czyli ikonostasu. Domyślać się można, że prace tego Serba dotyczyły ikonostasu w cerkwi św. Jana Ewangelisty, która to cerkiew spłonęła w 1545 r. wskutek uderzenia pioruna, a nie cerkwi Zwiastowania399,

Powrót mnichów do Kijowa (z bliżej nie wyjaśnionych przyczyn) uwarunkowany był pewnie względami politycznymi. Pustelnicy nie mogli wrócić do Grecji opanowanej wówczas przez Turków, czekałaby ich tam niechybna kara za opuszczenie kraju i przebywanie we wrogim państwie, w którym bez wątpienia poszukiwali pomocy w odbudowie swego chrześcijańskiego bizan-397

tyńskiego imperium. Skierowanie się uciekinierów do Kijowa, a nie na Atos to dodatkowy argument w zrozumieniu podstaw, dla których w puszczy Błudów powstał monaster. Historycy zajmujący się dziejami klasztoru nie zwracali uwagi na kwestię eremickiego czy monastycznego wzorca życia zakonnego. Widocznie przeniesienie w 1500 r. na nowe miejsce mnichów wiązało się z przyjęciem tego ostatniego wzorca, co w niedługim czasie znalazło wyraz w spisanych regułach. Tarcia w obrębie wspólnoty dotyczyły widocznie kwestii — czy zasadą ma być przebywanie z dala, oddzielnie od siebie, spotykanie się jedynie na czas modlitwy, czy zaś tworzenie wspólnoty bardziej scementowanej, zgrupowanej przy określonym programie religijnym. Zwyciężyła koncepcja scentralizowanej struktury klasztornej, nie zaś eremickiej. Było to ważne ze względu na cele, jakie przed zgromadzeniem w najdawniejszym okresie stawiali fundatorzy — Aleksander Chodkiewicz 1 ówczesny metropolita całej Rusi Józef Bułharynowicz. Nie umiemy w pełni zrozumieć zasad obowiązujących w tych najwcześniejszych latach, bo od 1503 r., gdy zmieniono koncepcję klasztoru z unickiej na prawosławną, dokonano retuszu źródeł i tradycji.

Modest opisując przeniesienie się zakonników z Gródka do Suchego Hrudu podawał za ową Traditio translatorum, że przenosząc się z zamku gródeckiego do nowego miejsca zakonnicy wpierw puścili wodą drewniany krzyż z relikwią Krzyża św., a dwaj mnisi obserwując gdzie się zatrzyma podążali za nim brzegiem. W klasztorze supraskim przechowywany był relikwiarz Krzyża św., a z powyższej tradycji można by było wnioskować, że relikwie te znajdowały się w Gródku i od samego początku towarzyszyły fundacji. Modest twierdzi, że również relikwie Krzyża św. były przyniesione z góry Atos'400.

Architektura wznoszonej wówczas obronnej cerkwi Zwiastowania NMP w Supraślu gotycka aż do gzymsów koronujących ściany, była najlepszym dokumentem zadań, które nowo zakładany monaster miał pełnić. Drugim świadectwem tego był przechowywany do 1915 r. w skarbcu świątynnym gotycki kielich z herbem fundatora.

Odrzucanie do dziś konsekwentnie przez współczesną nam historiografię związaną z Kościołem prawosławnym unickiego wątku dziejów WKL, w l. 1439-1511, jest jednym z największych błędów 401.

Сноски

397 Supraslskij ili Retkov Sbornik, wyd. J. Zaimov, Sofia 1982; J. Maroszek, Straty dziedzictwa kulturalnego klasztoru OO. Bazylianów w Supraślu w latach 1794-1915, „Białostocczyzna” 1994, nr 2(34), s. 46; A. Kaszlej, Dzieje Kodeksu Supraskiego, Supraśl 1997.

398 Sąd taki wyrażali m.in. A. Rogow, Supraśl jako jeden z ośrodków więzów kulturowych Białorusi z innymi krajami słowiańskimi, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1981, nr 3, s. 62-71; A. Mironowicz, Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI i XVII wieku, Białystok 1991, s. 91; Nie przyjmuje tego jako pewnik A. Kaszlej i № Nikolaeń, Palata knigapisnaja, Rukapisnaja kniga na Belarusi ii X-XVIII stagoddzjach, Minska 1993, s. 222, stwierdził: balłgarski spis Minei-cecci, jaki praz Serbju trafii u Suprasl.

399 Ostatnio A. Siemaszko zwracał uwagę na fakt, że data 1557 nie jest w pełni prawdziwa i ostrożnie wskazał, że należy datować freski — przed 1557 r. na czasy archimandryty Sergiusza Kimbara 1532-1557 — A. Siemaszko, Malowidła ścienne cerkwi Zwiastowania w Supraślu. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, nr MCLXXIII - „Prace z historii sztuki”, z. 21, s. 17.

400 Modest (Strelbickij), otd. II, s. 72.

401 Poglądy takie lekceważą źródła i osiągnięcia historyków - A. Mironowicz, M. Hajduk, a ostatnio L. Ścavinskaja, Literaturnaja kultura Belorusov Podljaś'ja XV-XIX w., Minsk 1998, s. 18.

Перевод на русский (машинный)

киевская рукопись. Язык рукописи, используемая терминология, техника письма указывают на то, что в науке этот памятник, называемый Супрасским кодексом, был написан на древнеболгарском языке [!]. Архимандрит Модест в 1867 году указывал на гору Афон как место возникновения этого перевода Библии с греческого языка на староболгарский язык. Однако до сих пор доводы в языке не укоренены. Если признать записанное в монастыре собственное Traditio de translatione fratrum religiosorum Grodeco-Supraslum, что первыми прибыли монахи из Афона, то существование Супрасского кодекса в монастырской библиотеке (был уже там в 1557 г. зарегистрировано под названием: rukopisja!) этого староболгарского памятника не имело ничего общего с киевскими контактами, а оставил памятником.398 +!?. Обращает на себя внимание характер полихромии Благовещенской Церкви, явно балканской в своей эстетической традиции, в общем мнении, написанном в 1557 году Сербом Нектарием Малар'я. На самом деле Нектарий был автором икон для дейсуса, или иконостаса. Можно предположить, что работы этого Серба касались иконостаса в церкви св. Иоанна-Евангелиста, который не молился.399,

Возвращение монахов в Киев (по невыясненным причинам) было обусловлено, вероятно, политическими соображениями. Отшельники не могли вернуться в Грецию, которую тогда захватили турки, их ждало бы там неизбежное наказание за то, что они покинули страну и оказались во враждебном государстве, в котором они, несомненно, искали помощи для восстановления своего христианского византийского...397

. Направление беженцев в Киев, а не на Афон, является дополнительным аргументом в понимании основ, для которых в пустыне Блады возник монастырь. Историки, занимающиеся историей монастыря, не обращали внимания на вопрос о эритрейском или монашеском образце монашеской жизни. Видимо, перенесение в 1500 г. на новое место монахов было связано с принятием последнего в низора. Это было важно из-за целей, которые перед собранием в самый ранний период ставили учредители Александр Ходкевич 1 тогдашний митрополит всей Руси Юзеф Булгаринович. Мы не можем полностью понять правила, действовавшие в эти ранние годы, потому что с 1503 года, когда концепция монастыря была изменена с униатской на православную, было сделано отступление источников и традиций.

Модест, описывая перемещение монахов из Городка в Сухую Груду, утверждал, что, переехав из замка в новое место, монахи сначала пустили деревянный крест с реликвией Святого Креста, а два монаха, наблюдая, где они останавливались, следовали за ним по берегу. В Супрасльском монастыре хранились реликвии Креста.400.

Архитектура построенной тогда оборонительной церкви Благовещения Пресвятой Богородицы в готическом Супрасле до карнизов, венчающих стены, была лучшим документом заданий, которые должен был выполнять новообразованный монастырь. Вторым свидетельством этого был хранящийся до 1915 года в храмовой сокровищнице готический кубок с гербом основателя.

Отрицание до сих пор современной нам историографией, связанной с Православной Церковью унии в 1 1439-1511 гг., является одной из самых больших ошибок.401.

Сноски

397 Supraslskij ili Retkov Sbornik, изд. J. Zaimov, Sofia 1982; J. Marošek, Утрата культурного наследия монастыря O.O. Василий в Супрасле в 1794-1915 годах, «Белостокочичина» 1994, No 2(34), стр. 46; А. Кашлей, История Супрасльского кодекса, Suprasl 1997.

398 Такой суд выражали, в частности, А. Рогов, Супрасль, как один из центров культурных связей Беларуси с другими славянскими странами, «Новости Польской автокефальной православной церкви», 1981, No 3, стр. 62-71; А. Миронович, Подляские центры и православные организации в XVI и XVII веках, Белосток 1991, стр. 91.

399 В последнее время А. Семашко обратил внимание на то, что дата 1557 года не совсем верна и осторожно указал, что следует датировать фрески до 1557 года во времена архимандрита Сергия Кимбара 1532-1557 А. Семашко, настенные росписи церкви Благовещения в Супрасле.

400 Модест (Стрельбицкий), otd. II, с. 72.

401 Такие взгляды игнорируют источники и достижения историков А. Миронович, М. Гайдук, а в последнее время Л. Сцавинская, Литературная культура Белорусова Подляйя XV-XIX в., Минск 1998, с. 18.