Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 81, с. 150-151

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 81 из 338

С. 150-151

Оригинал (по-польски)

się.budownictwem. Skoro trzy pokolenia trudniły się tym fachem, wykonując go dla władców — królowej Bony, króla Zygmunta Augusta, może więc i w najwcześniejszym swym okresie Szymko Maćkowicz realizował budowę cerkwi supraskiej na zlecenie Aleksandra Jagiellończyka?

Pewnym potwierdzeniem tego domysłu było pojawienie się rodu w najstarszym, pergaminowym Pominniku monasteru supraskiego (założonym przed 1510 r.), który wymieniał kolejno tych, za których zakonnicy mieli się modlić. Księga dotrwała do XIX w., ale w zmienionej formie. W niedługim czasie po jej założeniu (może wraz z odrzuceniem unickiego charakteru tej monastycznej placówki duszpasterskiej) przekształcono ją, usuwając pewne informacje (brak w Pominniku m.in. władców WKL). Przyjrzyjmy się początkowi tego spisu:

1. Arcybiskupi kijowscy (od Michała — 1000 r. do Józefa Sołtana zm. 1519 lub 1521, a inną ręką dopisani: Józef abp połocki i Hipacy).

2. Biskupi smoleńscy (od Manoiła do Józefa Bułharynowicza), czyli do

. Bracia zakonni.

. Ród Andrzeja Juchnowicza Kulewskiego.

  • Ród Zi[e]now[cJów?99, Niesterewicza z Żorosławki, Zankowicza.. Ród Chodkiewiczów.

. Ród Aleksandra Sołtanowicza.

. Ród Kurczów.

. Ród p. Wasilissy Iwanówny Jarosławowicza 385,

10. Ród królowej Heleny.

11. Ród p. Szimka Mackiewicza ciwuna [od 1524 r.] i horodniczego wileńskiego [od 1537 r., zm. 1542 r.]. Pomeni gospodi Simeona Paraskovii.

12. Rod knjazja Jurja Semenowica Słuckiego"386.

13. Rod Bujakov...0?, Soltanov... abp Jozefa... [113 imion].

© 00 1 o or Hs cw384387383388

14. Rod vrjadnika dvorov cerkovnych Petrova prozyvajuścago Afanase Glebovica z zemli razanskoj389 [inną ręką, a na przeciw niego pole z dopiskiem:] ród Aleksandra Sottanowicza).

Wymienienie rodu Szymka Maćkowicza zaraz po królowej Helenie nie może być dziełem jedynie przypadku, ale widocznie musiał być szczególnie zasłużonym dla monasteru supraskiego, skoro umieszczono go wśród najbardziej nobliwych 404,

Kwestia zespołu budowlanego, który wznosił cerkiew Zwiastowania NMP jest otwarta i wymaga dalszych żmudnych badań źródłowych. Można by jednak pokusić się o postawienie pytania badawczego, czy świątynie obronne w Supraślu, Małym Możejkowie i Synkowiczach, w związku ze swoją bliskością i funkcjonalną i stylistyczną, nie powstały przed 1503 r. i czy nie realizowały tego samego kościelnego programu unijnego? Wskazywałyby na to zarówno cechy obronne — spodziewany atak ze strony Moskwy, obrończyni prawosławia, posłużenie się estetyką gotycką, która wyraźnie wskazuje na zachodni kierunek wpływów ideowych. Brak kopuł centralnych w cerkwiach w Synkowiczach i Małym Możejkowie i wtórne jej pojawienie się w cerkwi supraskiej wskazuje na fakt, że dwa pierwsze obiekty są starsze i ukazuje jak miała w pierwotnym zamyśle twórców wyglądać świątynia supraska. Pojawienie się sakralnej architektury murowanej, obronnej w dobrach prywatnych, przy braku tego typu świątyń w dobrach hospodarskich, wynikało z obowiązującego zakazu budowy nowych i remontu starych cerkwi, wprowadzonego i stosowanego za Kazimierza Jagiellończyka. Również Aleksander Jagiellończyk tego przepisu ściśle przestrzegał. Odpowiadając na zarzuty, że nie wzniósł po ożenku z Heleną Iwanówną księżniczką moskiewską jej nowej cerkwi na zamku wileńskim, Aleksander stwierdził: ino knjazi naśi i panove, vsja zemlja majut na to pravo i zapisy ot predkov naśich i ot otca nasogo (Kazimira) i ot nas, i to v pravach napisano, śto cerkvej greceskogo zakonu bolse ne pribavlat”: ino nam tych prav predkov naśich i otca nasogo i nasich ne goditsja ruchati; a knjagine naśoj ее milosti cerkov grećeskogo zakonu w gorode est blizko; koli ce milost vschoćet do cerkvi i my ej vu tom ne boronim/391,390

Сноски

383 Ród leńców osadzonych nad rzeką Supraslą w 1512 r. Mikołaj Radziwiłł nadał wówczas dziedzicznie, mocą dokumentu wystawionego w Goniądzu różne grunta i lasy leńcowi, Źmudzinowi, Samuelowi Samotyi. Akt ten potwierdził Zygmunt August. Zob.

384 Kapica-Milewski, Herbarz, s. 236.

385 Ród żony Aleksandra Chodkiewicza.

386 Juri był synem kniazia Semena Michajłowicza Olelkowicza, zmarłego

387 XI 1503 r., a szwagrem kniazia Konstantego Ostrogskiego. Nie żył już w 1542 r. Córka Jurjego Zofia była żoną Jerzego Aleksandrowicza Chodkiewicza, kasztelana trockiego. Por. A. Boniecki, Poczet, s. 318-319.

388 Może mowa tu o rodzie kniaziów Bujnickich. Córka kniazia Lwa Bujnickiego była żoną Aleksandra Sołtanowicza marszałka królewskiego. Por. A. Boniecki, Poczet, s. 16.

389 Riazań opanował w 1483 r. wlk. ks. moskiewski Iwan III, a w traktacie z 1494 r. Alekssander Jagiellończyk musiał się zrzec ostatecznie ziemi riazańskiej. Por. K. Pietkiewicz, Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka, Poznań 1995, s. 49 i 59.

390 Arch. sb., t. IX, s. 456-457.

391 S, V, Ścerbickij, Vilenskij Precistenskij sobor. (Istoriceskij обетК v sujazi s cerk. rel. żiznju g. Vilny), Vilna 1908, s. 9.

Перевод на русский (машинный)

Поскольку три поколения занимались этим делом, выполняя его для правителей королевы Боны, короля Сигизмунда Августа, может быть, и в самый ранний свой период Шимко Маткович осуществлял строительство Супрасской церкви по заказу Александра Ягеллончика?

Однозначным подтверждением этого предположения было появление рода в старейшем пергаментном Поминнике Супрасского монастыря (основанного до 1510 г.), который перечислял последовательно тех, за кого монахи должны были молиться. Книга сохранилась до XIX в., но в измененной форме. Вскоре после ее основания (возможно, с отвержением униатского характера этого монашеского учреждения душпастирская форма) была преобразована.

1. Киевские архиепископы (от Михала 1000 г. до Юзефа Солтана 1519 или 1521 г., а другой рукой: Иосиф Полоцкий и Ипацы).

2. Смоленские епископы (от Маноила до Юзефа Булгариновича), то есть к

Братья монахи.

. Род Анджея Юхновича Кулевского.

  • Род Зи[е]нов [cJów?99, Нестеревич из Жоросляки, Занковича.. Род Ходкевичей.

Род Александра Солтановича.

род урица.

. Род г. Василиса Ивановны Ярославовича385,

10. Род царицы Елены.

11. Род г. Шимек-Мацкевича ciwuna [с 1524] и городского Вильнюсского [с 1537 1542]. Поменяет гостиницу Симеона Параскови.

12. Род князей Юрия Семеновича Слуцкого"386.

13. Род Буяков...0, Солтанов... архиепископ Иосиф... [113 имен].

00 1 о or Hs cw384387383388

14. Род предводителя придворных церковных Петрова просит Афанасия Глебовича из разаньской земли389 [другой рукой и против него поле с примечанием:] Семейство Александра Соттановича.

Упоминание рода Шимка Мачковича сразу после царицы Елены не может быть делом случая, но, видимо, он должен был быть особенно заслуженным для Супрасского монастыря, так как он был помещен в число самых нобелевских лауреатов 404 года.

Вопрос строительной команды, которая воздвигала оборонительную сторону Благовещенской церкви, является открытым и требует дальнейших кропотливых исследований. Однако можно было бы попытаться задать исследовательский вопрос, если оборонные храмы в Супрасле, Малом Майкове и Синковичах, в связи с их близостью и функциональным и стилистическим влиянием, не были бы созданы до 1503 года. Отсутствие центральных куполов в храмах в Синковичах и Малом Майкове и вторичное появление в Супраской церкви указывает на то, что первые два объекта старше и показывает, как должен был выглядеть храм Супраска в первоначальном замысле его создателей. Появление сакральной каменной, оборонительной архитектуры в частных владениях, при отсутствии этого типа храмов в хозяйственных имениях, было обусловлено строго запретом на строительство новых и старых храмов. Отвечая на обвинения в том, что он не воздвиг после женитьбы на Елене Ивановне благодать и московскую княгиню ее новой церкви в Вильнюсском замке, Александр заявил: «Ино князи кнажи и княжице, vsie cemlja mait на это право и записи от предков нас и отца насого» (Kazimiera) и oto nas na391,390

Сноски

383 Род ленников, поселившихся на реке Супрасла в 1512 году. Николай Радзивилл дал тогда наследственно, силой документа, выданного в Гонидзе, различные земли и леса лентяю, Умудину Самуилу Одинокому. Этот акт подтвердил Сигизмунд Август. См.

384 М.: Советская энциклопедия, 2000.

385 Род жены Александра Ходкевича.

386 Юрий был сыном князя Семена Михайловича Олельковича, умершего

387 XI 1503 г., а шурин князя Константина Острожского. Он уже был в 1542 г. Дочь Юрия Софья была женой Ежи Александровича Ходкевича, каштеляна Троцкого. Ср. А. Бонецкий, Почет, стр. 318-319.

388 Возможно, речь идет о роде князей Буйницких. Дочь князя Льва Буйницкого была женой Александра Солтановича королевского маршала. Ср. А. Бонецкого, Почет, с. 16.

389 Рязань был захвачен в 1483 г. волхвом московским князем Иваном III, а в договоре 1494 г. Александр Ягеллончик должен был окончательно отказаться от Рязанской земли. Ср. К. Петкевич, Великое княжество Литовское при Александре Ягеллончике, Познань 1995, стр. 49 и 59.

390 Арх. сб., том IX, с. 456-457.

391 С, В, Сцербицкий, Виленский Прецистенский собор. (Istoriceskij obe в суйяже с церковью. рельеф. жизн. г. Вильны), Вильна 1908, с. 9.