Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 80, с. 148-149
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 148-149
Оригинал (по-польски)
koncepcję świątyni na rzecz budowli o wyraźnie wyartykułowanych cechach bizantyńskich, to dwa pozostałe obiekty, w Małym Możejkowie i Synkowiczach, które nie posiadają kopuły musiały być wzniesione również przed 1503 r. Szczególnie bliska w bryle i detalu była cerkiew małomożejkowska373, Fundatorem cerkwi w Małym Możejkowie w opinii historyków miał być Szymko Maćkowicz (zm. 1542 r.)3%374, Historia tego rodu w tej miejscowości miała być jednak o wiele starsza.
8 Ш 1494 r. wlk. ks. Aleksander potwierdził kupno przez Maćka Andruszkowicza niwy z lasem w pow. lidzkim u bojarzyna żołudzkiego Marcina Pliszywoho i jego syna Janka375. Do dóbr Mały Możejków odnosiło się też pewnie nadanie z 1505 r. Aleksandra Jagiellończyka dla Maćka Andruszkowicza dóbr Treszczewszyzna w pow. żołudzkim376, a potwierdzenie tego nadania uzyskał w 1509 r. Szymko Maćkowicz377. Już w 1508 r. Zygmunt I potwierdzał dokument nadawczy Aleksandra Jagiellończyka na Możejków i na inne ziemie zakupione przez Szymka Maćkowicza. Jeszcze raz 5 III 1524 r. tenże król potwierdzał własności Szymka Maćkowicza378, Może więc cerkiew małomożejkowską wzniósł jeszcze Maćko Andruszkowicz, w ramach programu unijnego realizowanego ok. 1500 r., co dokumentowałaby gotycka architektura świątyni, pozbawionej kopuły, budowli tak bardzo zbliżonej do supraskiej cerkwi Zwiastowania NMP?
Syn Maćka, Szymko Maćkowicz herbu Kościesza wpierw był dworzaninem królewskim (wzm. w 1505 r.), później w l. 1508-1528 był podkoniuszym wileńskim, w l. 1528-1542 ciwunem wileńskim, 1529-1536 — koniuszym trockim, 1537-1542 - horodniczym wileńskim i jednocześnie w l. 1540-
-1541 był tymczasowym sprawcą, czyli zarządcą województwa wileńskiego. J. Wiśniewski tak go charakteryzował: Pozyskany przez Bonę stał 516 jej wiernym współpracownikiem na Litwie. Jak wynika z zachowanej korespondencji królowej z nim wykonywał najprzeróżniejsze jej polecenia i dysponował pieniędzmi królowej przesyłanymi z Krakowa. Przeprowadzał rewindykację ziem królewskich, konfiskatę dóbr prywatnych, badał przywileje plebanów, szacował kupowane dla królowej ziemie i dwory, zajmował się wysyłką drzewa ze składu wileńskiego na budowę dworów królowej na Litwie. Prowadził prace budowlane na Zamku Górnym i Dolnym w Wilnie, zbudował dla królowej dom wielki nad Wilią. Jako powiernik królowej brał też udział w różnych komisjach ustalających granice dóbr królewskich i rozstrzygających granice sporne między litewskim i wielmożami, a także w komisji odbierającej w 1536 r. Radziwitłom ogromną część wielkich dóbr goniądzko-rajgrodzkich379, Syn Szymki Maćkowicza, Jan Szymkowicz (zm. 1568 r.) pełnił obowiązki starosty tykocińskiego w latach najgorętszych prac budowlanych twierdzy tykocińskiej od 1554 г380. Ostatnio A. M. Kuszniarewicz, który w 1985 i 1988 r. zdecydowanie odrzucił tezę o tym, że cerkiew była zbudowana w 1542 r. przez Szymka Maćkowicza, stwierdzając, że kiedy dokonał on zapisu dla cerkwi małomożejkowskiej, świątynia już stała. Wysnuł przypuszczenie, że wzniósł ją według niego kto inny — kniaź Wasyl Połubiński, który w 1514 r. otrzymał od króla Zygmunta I potwierdzenie nadania majątku Możejków w powiecie żołudzkim 397, Sprawę wyjaśnia dokument z 1546 r., z którego wiadomo, że żoną Wasyla Połubińskiego była Zofia Pawłówna, wdowa po Szymku Maćkowiczu, ciwunie wileńskim 382.
Nie wiemy kto wzniósł cerkiew w Synkowiczach i kto był wówczas właścicielem tej miejscowości. Może jej nazwa pozostaje w jakimś związku z Szymkiem Maćkowiczem, a pierwotne brzmienie nazwy to nie Synkowicze, a Szymkowicze. Wyjaśniałoby to bardzo wiele. Póki co kwestia Synkowicz vel Szymkowicz oczekuje na badania źródłowe.
Może też Maćkowiczowie byli związani z budową cerkwi supraskiej, choć bardzo niewiele wiemy o działalności Szymka Maćkowicza w najdawniejszym okresie — czasach Aleksandra, ale z faktu, że jego ojcu przypisywano tradycję budowy małomożejkowskiej cerkwi i on sam zasłynął z prac budowlanych w czasach rządów Bony wynika, że mamy do czynienia z rodem zajmującym381
Сноски
373 Ludność miejscowa nazwała osadę Murowanką i dziś koegzystują obie nazwy — Mały Możejków i Murowanka.
374 д. Szyszko-Bohusz, Zabytki warownej..., op. cit., s. 354-356; Malomożejkowska „Murovanaja” cerkov. Na pamiat' o 500-letii kamennoj cerkvi Roźdestva Prećistoj Bogomateri w sele Malomożejkove, Lidskago uezda, Vilenskoj gubernii 13 У 1907 g., Vilna 1907. J. Jodkowski ustalił, że data „1407” budowy tej świątyni jest nieprawdziwa. Sfalsyfikowano ją jeszcze w 1648 г. — I. Jodkovskij, Cerkvi; Tkaczow datuje cerkiew w Małym Możejkowie na l. 1516-1542 -— zob. M. A. Tkatev, Zamki Belorussii, Minsk 1987, s. 206. Inną datę „1524 r.” podaje Zbor pomnikau gistorii i kultury Belarusi. Grodzenskaja wolbasc, Minsk 1986, s. 348. Taką datę fundacji podał miejscowy paroch ks. Sawicki w artykule zamieszczonym w Litovskich Eparchjalnych Vedomostjach z 1873 r.
375 АР Kraków, АМСЬ, nr 151, К. 1. Maćko Andruszkowicz miał umrzeć w 1484 г. tak przynajmniej podawała tablica wmurowana przez odnowiciela budowli Kazimierza Kostrowickiego w 1822 r., co jednak nie jest zgodne z prawdą.
376 Ад. Boniecki, Poczet, s. 172.
377 ГМИ, t. 8 [8]. (1499-1514), nr 428, s. 319.
378 АР Kraków, АМСЬ, nr 151, К. 17.
379 J, Wiśniewski, Maćkowicz Szymko, PSB, +. 19, s. 96-97.
380 Ад. Boniecki, Poczet, s. XXXIX-XL,; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 247.
381 Kuśnjarević oparł się w tym sądzie na pracy: I. Jodkovskij, Сетки, s. 274.
382 д. Boniecki, Poczet, s. 254; CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 62.
Перевод на русский (машинный)
Концепция храма для строительства с четко выраженными византийскими чертами, это два других объекта, в Малом Майкове и Сынковичах, которые не имеют купола, должны были быть построены также до 1503 года. Особенно близкой в форме и деталях была маломогковская церковь373Основателем церкви в Малом Можайкове, по мнению историков, должен был быть Шимко Мацкович (умер 1542 г.) 3%.374История этого города была намного старше.
8 Ш 1494 г. вл. ксёндз Александр подтвердил покупку Матеком Андрушковичем нивы с лесом в уезде Лидского у солдата Мартина Плишивого и его сына Янка.375. К благам Малых Майейков относилось также, вероятно, предоставление с 1505 года Александра Ягеллончика для Матека Андрушковича имущества Трещечнев в Жолудском уезде.376А подтверждение этой передачи получил в 1509 году Шимко Мацкович.377. Уже в 1508 г. Сигизмунд I подтверждал вещательный документ Александра Ягеллончика на Могайков и на другие земли, купленные Шимком Мачковичем. Еще раз 5 III 1524 г. тот же король подтверждал собственность Шымка Мачковича378Может быть, маломогийская церковь построила еще Матко Андрушкович в рамках программы ЕС, реализуемой около 1500 года, что документировала бы готическая архитектура храма, лишенного купола, здания, столь близкого к Супрасской церкви Благовещения?
Сын Матека, Шимко Мачкович герба Кошеша сначала был королевским придворным (умер в 1505 г.), позже в 1, 1508-1528 гг. был подконюшем Вильнюсским, в 1, 1528-1542 гг. Вильнюсским цивуном, 1529-1536 гг. конюхом Троцким, 1537-1542 гг. городским вильнюсом и одновременно в 1, 1540-
-1541 был временным виновником, то есть управляющим Вильнюсского воеводства. Ю. Вишневский так его охарактеризовал: Приобретенный Боной, он стал 516-м ее верным придворным сотрудником в Литве. Как следует из сохранившейся переписки королевы с ним выполнял самые разнообразные поручения и располагал деньгами королевы, высланными из Кракова. Он проводил реконструацию королевского имущества, конфискацию В качестве доверенного лица королевы принимал участие в различных комиссиях, устанавливающих границы королевских владений и определяющих спорные границы между литовскими и вельможами, а также в комиссии, отбиравшей в 1536 г. Радзивитлам большую часть крупных гончих-райгородских владений.379Сын Шимки Мачковича Ян Шимкович (умер в 1568 г.) исполнял обязанности старосты Тыкочинского в годы самых жарких строительных работ Тыкоцинской крепости с 1554 г.380. Недавно А. М. Кушняревич, который в 1985 и 1988 годах решительно отверг тезис о том, что церковь была построена в 1542 году Шымком Мачковичем, заявив, что когда он сделал запись для маломогийской церкви, храм уже стоял. Он предположил, что его построил по его словам кто-то другой князь Василий Зыбинский.382.
Мы не знаем, кто построил церковь в Синковичах и кто тогда владел этим местом. Может быть, ее название остается в какой-то связи с Шимком Мацковичем, а первоначальное звучание имени это не Синковичи, а Шимковичи. Это бы объяснило очень многое. Пока вопрос Синкович вель Шымкович ожидает на исследование источника.
Может быть, и Мачковичи были связаны со строительством Супрасской церкви, хотя очень мало мы знаем о деятельности Шимка Мачковича в самый древний период во времена Александра, но из того, что его отцу приписывали традицию строительства Маломогийковской церкви, и он сам прославился строительными работами во времена правления Боны, следует, что мы имеем дело с родом занимающимся.381
Сноски
373 Местное население назвало поселение Мурованкой, и сегодня сосуществуют оба названия Малый Майейков и Мурованка.
374 д. Шишко-Богуш, Достопримечательности Минска..., op. cit., с. 354-356; Маломайковская «Муравая» церковь. На память о 500-летии каменной церкви Возрождения Богоматери в селе Маломожицкое, Лидского уезда 19 Савицкий в статье, опубликованной в Литовских епархиальных Ведомостях 1873 года.
375 АР Краков,, No 151, К. 1. Матко Андрушкович должен был умереть в 1484 г. так, по крайней мере, утверждала таблица, вставленная реставратором здания Казимежа Костровицкого в 1822 г., что, однако, не соответствует действительности.
376 , стр. 172.
377 , т. 8 [8]. (1499-1514), No 428, с. 319.
378 Краков, АО, No 151, К. 17.
379 М.: Просвещение, 2007. С. 19.
380 . Бонецкий, Почет, с. XXXIX-XL,; А. Яблоновский, Подляшье, ч. 3, с. 247.
381 Куснияревич опирался в этом суде на работу: И. Йодковский, Сетки, с. 274.
382 д. Бонецкий, Почет, с. 254; КААДР Москва, Ф. 389, op. 1, No 62.