Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 79, с. 146-147
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 146-147
Оригинал (по-польски)
szczytów oraz strzelnice wież umożliwiały obstrzał dalszy. Do obserwacji służyły okrągłe otwory w każdej linii strzelnic oraz specjalne pomieszczenie w zwieńczeniu kopuły, mieszczące się nad sklepieniem. W razie oblężenia możliwość obrony zwiększały cztery spiralne klatki schodowe, umieszczone w wieżach. Rozmieszczenie otworów strzelniczych wież zależało od biegu Spirali schodów. Zastosowano podwójne wyjścia z wież na poddasze, a bezpośrednie przejścia — ewentualną szybką likwidacją zagrożeń 369.
Cerkwie w Synkowiczach i Małym Możejkowie370 nie posiadały kopuły, która była jednak w cerkwi supraskiej. Szyszko-Bohusz, który przed I wojną światową odwiedził Supraśl badając architekturę obronną świątyń, zanotował: Plan ten różni się od poprzednich innym nieco stosunkiem szerokości naw. Gdy w Synkowiczach mieliśmy nawy jednostajnej prawie szerokości, tutaj nawy boczne, nadzwyczaj w porównaniu do środkowej wąskie, podrzędną tylko rolę odgrywają. Podobnież we wschodniej części cerkwi wielka t wysoka apsyda, zakończona na kształt prezbiterium gotyckiego, góruje nad szczupłemi, niziutkiemi apsydkami bocznemi. Przez całą szerokość kościoła, w jego części zachodniej rozparł się chór muzyczny, mieszczący dzisiaj oddzielny ołtarz. Cały system wnętrza pierwotnie zapewne, jak w poprzednich cerkwiach, był halowym, trzynawowym. Kopuła, na czterech filarach wsparta, wraz ze szczytami na cztery strony świata zwróconemi, nadaje całej budowie charakter bardziej dośrodkowy, bardziej z tradycją wschodnią zgodny. Ta jednak właśnie kopuła, jak również szczyty oraz zakończenia narożnych wież nie należą do pierwotnej budowli. Kopuła nie wiąze się z architekturą wnętrza i gorzej jest wymurowana [podkreślenie moje — J. M.]. Zasklepiono ją sklepieniem kopułowym z ośmiu lunetami, bez żeber, gdy wszędzie widzimy sklepienie czysto gotyckie. Ponieważ jednak malowidła zdobiące wnętrze kopuły, pochodzą z połowy XVI w., najpóźniej przypuścić więc wypada, że wkrótce po zbudowaniu cerkiew nasza na taką przerobiona została, jaką dziś widzimy371. Obserwacje Szyszko-Bohusza zgadzają się z naszymi ustaleniami historycznymi. Umiemy nawet powiedzieć, kiedy owa budowa została, zapoczątkowana. Był to rok 1500. Sam budowniczy - przełożony wspólnoty zakonnej Pafnuty odnotował w Pominniku, że prace trwały jedynie 3 lata. Liczył on czas od
budowy do czasów poświęcenia murów. W 1503 r. wyświęcił mury niedokończonej świątyni nowy metropolita Jona. Poświęcił zresztą obie świątynie, bowiem powtórnie zabieg ten dotyczył też cerkwi św. Jana Ewangelisty poświęconej już w 1500 r. przez Józefa Bułharynowicza odstępcę wiary prawosławnej i mury niedokończonej jeszcze cerkwi Zwiastowania NMP. Widocznie wizyta Jony w Supraślu łączyła się ze zmianą zarówno zaniechania idei unijnej, jak również zmianą koncepcji architektonicznej. Gorsze wymurowanie świadczy też o zmianie zespołu budowlanego. Ро 1503 г. do wnętrza wstawiono dwa ośmioboczne słupy, na których i na ścianie zachodniej oddzielającej tzw. litejny pritwor od reszty wnętrza zbudowano ośmioboczną wieżę przesklepioną ową kopułą. Podobieństwo rozwiązania zastosowanego w świątyni supraskiej z remontowanym od 1511 r. soborem Preczystej Bogorodzicy jest uderzające. W świątyni supraskiej dodatkowo zbudowano cztery szczyty ozdobione łukiem, zbliżone do kokosznika. Można powiedzieć, że o ile pierwotna (do 1503 r.) architektura wyraźnie nawiązywała do sztuki gotyckiej, o tyle po 1503 r. uzupełniono (i pewnie w części przebudowano) architekturę, wzbogacając ją o cechy bizantyńskie. Widoczne to było nawet w dekoracji szczytów — zachodniego i wschodniego, gdzie wprowadzono płytkie blendy schodkowe, takie jakie odnaleźć można na pobliskim Mazowszu, Prusach i Pomorzu. Inaczej rozwiązano dekorację szczytów — południowego i północnego, gdzie brak było schodkowych 5 blend, a w prostokątnej opasce umieszczono jedną tylko parę równych co do wielkości nisz 372, Możemy wyobrazić sobie, że w zamysłach twórców (przed 1509 r.) całkiem inaczej miała wyglądać część ołtarzowa. Wysokie prezbiterium, którego bryła z zewnątrz był dobrze widoczna, zostało wewnątrz podzielone na dwie kondygnacje, ponad którymi była jeszcze dość obszerna przestrzeń strychu, stanowiąca jakby trzecią kondygnację. Ważną rzeczą było pojawienie się litijnego pritvoru — dużego pomieszczenia, zajmującego niemal połowę powierzchni wnętrza nawowego, którego przeznaczenie pierwotne trudno odgadnąć. Zresztą to właśnie pomieszczenie, urządzone jedynie w przyziemiu, wyżej posiadało chór muzyczny, w postaci szerokiej empory otwierającej się do wnętrza kościelnego. Poprzez takie usytuowanie chóru muzycznego raz jeszcze budowniczowie tworzący tę architekturę przed 1503 r. nawiązali do katolicyzmu. Ważną kwestią była sprawa zespołu budowlanego, który wznosił cerkiew Zwiastowania NMP w Supraślu. Jeśli w 1503 r. na życzenie metropolity Jony — jak sądzę — zbudowano kopułę zarzucając czysto łacińską i gotycką
Сноски
369 w, Kochanowski, Pobazyliarński zespół..., op. cit., в. 368.
370 д. M. Kuśniarević, Architekturna-archealagićnae dasledavanne Muravankaśskaż carkvy, „Vesci Akademii Nauk BSSR. Seryja gramadskich navuk”, nr 5, 64-71.
371 д. Szyszko-Bohusz, Zabytki warownej..., op. cit., s. 365. Podkreślenia w cytacie moje — J.M.
372 Pełna analiza stylistyczna obiektu została przeprowadzona przez W. Kochanowskiego.
Перевод на русский (машинный)
вершины и башни стрельбища позволяли стрелять дальше. Для наблюдения служили круглые отверстия в каждой линии стрельбища, а также специальное помещение в увенчании купола, расположенное над сводом. В случае осады возможность защиты увеличивались четырьмя спиральными лестничными клетками, размещенными в башнях. Расположение высотных отверстий зависело от хода Спирали лестницы. Применялись двойные выходы с башенкой на чердак, а возможные люжки лестницы369.
Церкви в Синковичах и Малом Майкове370 у них не было купола, который был, однако, в западной церкви Супрасль. алтарь, который перед Первой мировой войной посетил Супрасль, изучая оборонительную архитектуру храмов, записал: этот план отличается от предыдущих несколько другим соотношением ширины нефа. Когда в Синковичах у нас были невы равной почти ширины, здесь боковые нефы, чрезвычайно по сравнению с средней узкой, подрядовой роли. Купол, на четырех опорных столбах, украшенный, вместе с вершинами на четыре стороны мира, придает всему зданию более центристский характер, более совместимый с восточной традицией. Однако этот купол, а также вершины и окончания угловых башен не принадлежат к первоначальному зданию. Поскольку купол не вяжем с архитектурой интерьера и хуже вымощен [подчеркнуто мной М.]. Заклето371. Наблюдения Шишко-Богуша согласуются с нашими историческими выводами. Мы даже можем сказать, когда это строительство было начато. Это был год 1500. Сам строитель - начальник монашеской общины Пафнуты отметил в Поминнике, что работы длились всего 3 года. Он считал время от
строительство до времени освящения стен. В 1503 году на незавершенную стену храма был освящен новый митрополит Иоанн. Кроме того, он посвятил оба храма, так как повторная процедура касалась также церкви Святого Иоанна Гораниуса, посвященной еще в 1500 году Иосифом Булгариновичем отступнику православной веры и стене еще незавершенной церкви Благовещения. Видимо, визит Ионы в Супраль также связан с изменениями. Сходство решения, применяемого в храме Супрас, с реконструированным с 1511 г. фасадом, было впечатляющим. В храме Супрас дополнительно были построены четыре вершины, украшенные аркой. Можно сказать, что, хотя первоначальная (до 1503 г.) архитектура была явно связана с готического искусства, но после 1503 г. она была дополнена.372, Мы можем представить, что в замыслах создателей (до 1509 г.) было совершенно другое оформление алтарной части. Высокий пресвитерий, корпус которого был хорошо виден снаружи, был разделен на два этажа, над которыми было еще довольно большое пространство чердака, представляющее собой как бы третий этаж. Важное значение имело появление литовского пристройки большого помещения, занимающего почти половину площади ссылались на католицизм. Важным вопросом был вопрос о строительной бригаде, которая возводила церковь Благовещения NMP в Супрасле. Если в 1503 г. по желанию митрополита Ионы я думаю был построен купол, забрасывая чисто латинский и готический
Сноски
369 в, Кохановский, Побазилярная группа..., op. cit., в. 368.
370 д. М. Кушнариевич, Архитекторно-археалагичное далежаванне Мураванкашвянский карквы, «Вести Академии наук БССР. Серия грамадских навуков», No 5, 64-71.
371 д. Шишко-Богуш, Достопримечательности..., op. cit., с. 365. Подчеркивания в цитате мои J.M.
372 Полный стилистический анализ объекта был проведен В. Кохановским.