Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 75, с. 138-139
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 138-139
Оригинал (по-польски)
cza. Zatarcie najstarszej tradycji monasteru (który swe początki zawdzięczał chęci realizowania, unii florenckiej na Litwie przez grono osób blisko związanych z Aleksandrem Jagiellończykiem) w czasach, gdy monaster przyjął kurs prawosławny powoduje, że zapomnieniu ulegli właściwi fundatorowie, bo jeśli nie był to metropolita, to kielich może być świadectwem kontaktów właśnie z Iwanem Sapiehą, również wielkim zwolennikiem unii kościelnej. Bez względu jednak na to kto ofiarował kielich do Monasteru Supraskiego, zwracał uwagę program ideowy. Najświętsza ofiara odprawiana była w patirze, który swym wyglądem wyraźnie wskazywał na sztukę kręgu łacińskiego, a nie bizantyńskiego. Kielich supraski należał bez wątpienia do najpoważniejszych dowodów na twierdzenie, że u podstaw fundacji supraskiej leżał program unicki.
O ile cerkiew św. Jana Bogosłowa wzniesiono w pierwszym roku egzystowania pustynki u brzegu rzeki Supraśl, o tyle w zadziwiająco rekordowym tempie posuwały się prace budowlane przy wielkiej świątyni — Nawiedzenia NMP. Pierwszy ihumen zanotował w Pominniku monasterskim: Potom vo leto 7011 indikta 7, ot Roźdestva Christova 1503-go sorużena byst velikaja cerkva Prećistyja Bogomateri Cestnago Eja Blagoveścenja, so pridely sujatych velikomucenik Borisa i Gleba, narećenych vo sv. kreśćenja Romana i Davida i prepodobnych svjatych otec stroitelej pećerskich i nacalnik obśćemu Żitju, Antonija i Fedosija, Bogospasaemago grada Kieva v ruskoj zemli. Sija-że Bożija cerkvi osujaśceny byli osujaśćennym episkopom, narecennym mitropolitom kievskim i vseja Rusi kur Ionoju, mesjaca oktjabra v 15-yj den, na pamjat prepodobnago otca паёедо Evfimija novago i sv. mucenika Lukjana, presvitera velikija Antonija, indikta 7-д352. Trudno przypuszczać, by sam inwestor nie wiedział jaki był stan prac przy budowie głównej cerkwi, a więc w 1503 r. prace musiały być bardzo zaawansowane.
W 1983 r. dokonano rozbiórki ruin zabytkowej świątyni z pocz. XVI w. i wybrano warstwę kulturową zalegającą między fragmentami murów, założono wykopy sondażowe wzdłuż osi budowli, od wschodniego do zachodniego jej skraju, wzdłuż murów nośnych i w okolicach filarów. W trakcie prac w nawie zwrócono uwagę na występowanie pod posadzką warstwy o miąższość 10-15 cm, o charakterze gliniastym, o barwie ciemnoszarej, nasyconej drobinami spalenizny ze szczątkami węgli drzewnych. Świadczy to o sposobie wygrzewania murów surowych, celem przyspieszenia twardnienia zaprawy murarskiej, poprzez rozniecanie we wnętrzu budowli ogni wytwarzających znaczne ilości dwutlenku węgla i wpływającego pozytywnie na wspomniany
ргосев 369, Obserwacje archeologiczne wskazują na fakt, że powstawaniu cerkwi Zwiastowania NMP towarzyszył wielki pośpiech, skoro uciekano się do metod przyspieszających inwestycję.
15 V 1509 r. Zygmunt I na prośbę Pafnutego ihumena supraskiego (który oznajmił władcy, że to on sam z wielkim swoim trudem zbudował monaster w puszczy należącej do Aleksandra Chodkiewicza) zezwolił dalej murować cerkiew i monaster354, Prośba i królewskie zezwolenie na kontynuowanie prac budowlanych wynikały bez wątpienia z faktu, że zaistniała nowa sytuacja własnościowa puszczy Błudów — po aresztowaniu w lutym 1509 r. Aleksandra Chodkiewicza355. Na chodkiewiczowskie włości rozciągnięto władzę hospodarskich namiestników bielskich, którzy przystąpili do intensywnej akcji kolonizowania puszczy przy pomocy osadników królewskich. Dobra błudowskie stały się królewszczyzną, a tam istniał zakaz budowy nowych i remontu starych cerkwi. Najwidoczniej inwestycja nie była jeszcze wówczas dokończona, wobec czego w 1509 r. nadal trwały prace budowlane przy cerkwi i przy budynkach klasztornych.
Zakazu budowy cerkwi na Litwie rzeczywiście przestrzegano356, Wiemy o tym ze stołecznego Wilna. W 1506 r. Tatarzy zniszczyli Mińsk, Słuck i Nowogródek, znaleźli się w odległości zaledwie 70 wiorst od stolicy. Poprawiano wówczas umocnienia miejskie Wilna. Nad brzegiem Wilenki, w odległości zaledwie 11 sążni od Soboru Przeczystej Bogorodzicy wbijano palisadę, wówczas świątynia się zatrzęsła, zniszczeniu uległa główna kopuła świątyni i jej ściany, zwłaszcza wschodnia i południowa. Przez kilka lat cerkiew katedralna w Wilnie stała w ruinie. Nie odbudowywano jej właśnie przez wzgląd na obowiązujący zakaz. Dopiero Konstantemu Ostrogskiemu udało się uprosić króla o pozwolenie na odbudowę soboru Preczystieńskiego. 19 VI 1511 r. na353
Сноски
352 № Dalmatov, Opisanie rukopisej Vilenskoj Publićnoj Biblioteki, nr 89, s. 180.
353 7, Skrok, Sprawozdanie z nadzoru archeologicznego nad pracarni rozbiórkowo-budowlanymi związanymi z rekonstrukcją zabytkowej cerkwi pod wezwaniem Zwiastowania NMP w Supraślu woj. białostockie [Warszawa 1983] (maszynopis Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Archeologicznych w Białymstoku).
354 Pergaminowy, w wielu miejscach zatarty i porwany dokument oblatowano w 1779 r. w aktach grodzieńskich, z powodu zniszczenia pewnie Źle odczytano datę miesięczną. Dokument wystawiono w Krakowie. Od 10 III do 15 IV król przebywał w Piotrkowie. W Krakowie przemieszkiwał od 21 IV do 4 VIII. Dokument król wystawił zapewne w maju, a nie w marcu — Modest (Strelbickij) archimandryta, Suprasł'skij blagoveśćenskij monastyr”, „Vestnik Zapadnoj Rossii”, otd. II, Wilno 1867, s. 75.
355 O aresztowaniu Chodkiewicza i jego pobycie w więzieniu hospodarskim od lutego 1509 r.i przebywaniu tam do 1511 r., gdy odzyskał łaskę monarszą pisze W. Pociecha, Królowa Bona, ti. III, s. 67.
356 Zakaz rzekomo wydał ojciec na życzenie syna, królewicza św. Kazimierza Jagiellończyka.
Перевод на русский (машинный)
Уничтожение древнейшей традиции монастыря (который своими истоками обязан был осуществлению флорентийской унии в Литве группой лиц, близких к Александру Ягеллончику) в то время, когда монастырь принял православный курс, заставляет побеждать соответствующих учредителей, потому что если это не был митрополит, то чаша может быть свидетельством контактов именно с Иваном Сапом.
В то время как храм святого Иоанна Богослова был построен в первый год существования пустыни на берегу реки Супрасль, с поразительной скоростью продвигались строительные работы при великом храме Посещение храма. Первый игумен записал в Монастырском Поминнике: Тогда лето 7011, указатель 7, от Вознесения Христа в 1503 году. Богослужения были посвящены обнищавшим епископам, респектабельным Киевским митрополитам и всея Руси Кур Ионию, мессианской октябре в 15-й день, на память о преподобном отце Евфимии Новом и святом Антонии Лукене.352. Трудно предположить, что сам инвестор не знал, каково было состояние работ при строительстве главной церкви, поэтому в 1503 году работы должны были быть очень продвинутыми.
В 1983 г. было проведено снос руин исторического храма с начала XVI в. и выбрано культурное сжигание, залегающее между фрагментами стен, проведены поисковые раскопки вдоль оси здания, от восточного до западного края, вдоль несущих стен и вокруг столбов. Во время работ в пове внимание на наличие под полом слоя с мякотью 10-15 см.
Археологические наблюдения указывают на тот факт, что становление церкви Благовещения НМП сопровождалось большой спешкой, поскольку прибегали к методам, ускоряющим инвестирование.
15 В 1509 году Сигизмунд I по просьбе Пафнутого игумена Супраского (который объявил правителя, что он сам с большим трудом построил монастырь в глуши принадлежащей Александру Ходкевичу) разрешил и дальше строить церковь и монастырь.354Просьба и королевское разрешение на продолжение строительных работ, несомненно, были обусловлены тем, что возникла новая ситуация с собственностью леса Блады после ареста в феврале 1509 года Александра Ходкевича.355. На нокавички простиралась власть белорусских землевладельцев, которые приняли участие в интенсивной акции колонизации леса при помощи королевских поселенцев. Бладовские угодья стали королевской землей, а там был запрет на строительство новых и ремонт старых церквей. Очевидно, инвестиции еще не были завершены, поэтому в 1509 г. продолжались работы при храмах и зданиях монастыря.
Запрет на строительство церкви в Литве действительно соблюдали356, Мы знаем об этом со столичного Вильнюса. В 1506 г. татары разрушили Минск, Слуцк и Новгород, оказались на расстоянии всего 70 верст от столицы. Тогда были усовершенствованы городские укрепления Вильнюса. На берегу Виленки, на расстоянии всего 11 саженей от Пречистого собора Богоматери, был забит палисад, тогда храм был разрушен.353
Сноски
352 No Dalmatov, Описание рукописи Виленской Публичной Библиотеки, No 89, с. 180.
353 7, Skrok, Отчет о археологическом надзоре над работами по сносу и строительству, связанными с реконструкцией исторической церкви под названием Благовещение NMP в Супрасле Белостокского воеводства [Варшава 1983] (машинопись Воеводского консерватора археологических памятников в Белостоке).
354 Пергаментный, во многих местах затертый и похищенный документ летал в 1779 г. в гродненских актах, из-за разрушения наверняка неверно считывалась месячная дата. Документ был выдан в Кракове. С 10 III по 15 IV король находился в Петркове. В Кракове он переселялся с 21 IV по 4 VIII. Документ король выставил, вероятно, в мае, а не в марте Модест (Стрельбицкий)
355 Об аресте Ходкевича и его пребывании в хозяйственной тюрьме с февраля 1509 г. и пребывании там до 1511 г., когда он получил монашескую благодать пишет В. Утеха, королева Бона, т. III, стр. 67.
356 Запрет якобы выдал отец по просьбе сына, короля святого Казимира Ягеллончика.