Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 74, с. 136-137
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 136-137
Оригинал (по-польски)
Gotycka darochranitelnica, czyli relikwiarz z Cząstką Krzyża św. Dziś w ekspozycji Krestovoj Palały w sa- | lach Pafriarsich Palat, Państwowego | Muzeum Historyczno-Kulturowego „Moskiewskiego Kremla”. Fot. Józef Jodkowski, 1910. AN Warszawa, Instytut Sztuki, Fototeka, nr 9437.
wieźć do Supraśla najstarsi członkowie tej wspólnoty zakonnej, którzy przybyli z greckiej św. Góry Atos. Zwraca też uwagę inne zdarzenie, które mogło mieć związek z początkami supraskiej fundacji. Otóż wiadomo, że wlk: ks. litewski Aleksander otrzymał w 1496 r. taką relikwię, którą wiózł Turek Achmet dla wlk. ks. moskiewskiego Iwana Wasilewicza i to sam władca mógł przekazać wspólnocie supraskiej Cząstki Krzyża św.%347 Przemawiałoby za tymi koncepcjami wczesne pojawienie się tego przedmiotu. Istniało jeszcze inne źródło, a była nim królowa Helena żona Aleksandra Jagiellończyka. Otrzymała ona od swej matki Zofii Paleolog, leżącej na łożu śmierci, w 1503 r. w momencie podpisywania rozejmu pokojowego złoty krzyżyk z relikwiami. Na ścianach darochranitielnicy wygrawerowane są przedstawienia Nierukotwornego Emmanuela, Błagowieszczenie oraz moskiewscy święci Piotr i Aleksy. Wyobrażenie dwóch ostatnich świętych wskazuje, że relikwiarz mogła dostarczyć właśnie Helena348,
Cerkiew św. Jana Ewangelisty zapoczątkowującą działalność zakonników w Supraślu, pewnie przy poświęceniu, 22 V 1500 r. otrzymała od metropolity Józefa Bułharynowicza dar niezwykły, gotycki kielich o niezrównanym poziomie artystycznym, zaopatrzony w herb fundatora 349. Kielich był wykonany ze srebra, pozłacany. Umieszczony był na sześciopolowej podstawie, zdobionej nałożonym, lanym ornamentem roślinnym z przeplatających się i krzyżujących wici roślinnych. Posiadał nodus w kształcie sześciobocznej kapliczki z ażurowymi, gotyckimi, maswerkowymi oknami i licznymi sterczynami. W całości dekoracji powtarzają się ulubione elementy gotyku. Zadziwiająco misterna dekoracja roślinna oplatała stopę (z wyeksponowanym herbem)3%%350, Na ile można się zorientować ze źródeł pisanych, zabytek supraski miał swoje odnośniki w kielichu klasztoru bernardynów tykocińskich i monstrancji przechowywanej dawniej w kościele bernardynów w Wilnie?ś351. Ciekawe, że wszystkie te obiekty łączyły się bądź z działalnością misyjną wśród Rusinów, bądź — tak jak w przypadku „Supraśla — z próbą realizacji unii kościelnej. Kielich supraski nosił herb Lis, choć w tradycji klasztornej łączony był z Chodkiewiczami noszącymi herb Kościesza. W 1668 r. w inwentarzu zanotowano: Kielich srebrny, złocisty, z pateną i gwiazdą złocistemi, z herbem Chodkiewiczowskim. Lis był herbem Sapiehów, krewnych metropolity kijowskiego i całej Rusi Józefa Bułharynowi-
Сноски
347 Е. Turaeva-Cereteli, Elena Joannovna..., op. cit., s. 175.
348 p. Рарёе, Aleksander Jagiellończyk..., op. cit., s. 71-72.
349 J, Jodkovskij, Сетки, s. 253-271. Autor zwracał uwagę na uderzające podobieństwo supraskiego kielicha do innego przechowywanego w kościele pobernardyńskim w Wilnie; fotografia wykonana przez Jodkowskiego w 1910 r. dziś znajduje się w zbiorach Instytutu Sztuki PAN nr 9435, z mylną informacją o fundatorze Aleksandrze Chodkiewiczu i odczytaniu znaku herbowego nie Lis, a Kościesza, który posiadali Chodkiewiczowie. Kielich zawędrował w 1915 r. w głąb Rosji wraz z innymi przedmiotami — darochranitielnicą, relikwiarzami, obrazami Matki Boskiej Supraskiej, Salwatora (Spasa), które rosyjscy mnisi wywieźli wycofując się przed wkraczającymi wojskami niemieckimi. Obecnie znajduje się w Muzeum Kremla w Moskwie w oddziale Zbrojowni, nr inv. 16868, a był w 1971 r. prezentowany na wystawie „niemieckiej” sztuki gotyckiej w Niemczech. Odnotowuje go wydany wówczas katalog wystawy. Por. Kunsthandwerk de Diirerzeit und der Deutschen Renaissance, Ausstellung anladsslich des 500. Geburtstages von Albrecht Diirer, Berlin 1971, s. 102, nr 32. M. Kałamajska-Saeed, która zwróciła mi uwagę na obecne przechowywanie tego kielicha, przygotowuje obecnie publikację na temat gotyckich kielichów cerkiewnych, która ukaże się w materiałach sesji Oddziału Warszawskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki.
350 Michał Gradowski proszony o ocenę wartości tego kielicha stwierdził, że kielich był jednym z najlepszych zabytków polskiego gotyku, nie mający chyba równych sobie. Ten zabytkoznawca oceniając wartość kielicha podniósł hipotezę, że powstanie tego obiektu łączyć należy ze złotniczym warsztatem krakowskim (najpewniej nie gdańskim), ale może również z wileńskim. Z Krakowem łączy obiekt sposób dekorowania i motywy ornamentacji.
351 J, Jodkowski, zob. wyżej o klasztorze bernardyńskim w Tykocinie.
Перевод на русский (машинный)
Готическая дарохранительница, или реликвия с частицей Святого Креста сегодня в экспозиции Крестового дворца | Лах Пафриарсич Палата, Государственный | Музей истории и культуры «Московский Кремль». Фото Юзефа Йодковского, 1910. АН Варшава, Институт искусств, Фототека, No 9437.
В Супрасль везут самых старых членов этой монашеской общины, прибывших с греческой горы Атос. Обращает на себя внимание и другое событие, которое могло быть связано с началом супрасской фундации. Известно, что в 1496 г. о. литовский Александр получил такую реликвию, которую Турок Ахмет мог передать для о. московского Ивана Васильевича и сам правитель.347 За этими понятиями стояло бы раннее появление этого предмета. Был еще один источник, им была королева Елена, жена Александра Ягеллончика. Она получила от своей матери Софии Палеолог, лежащей на смертном одре, в 1503 г. во время подписания мирного перемирия золотой крест с реликвиями. На стенах дарохранительницы выгравированы изображения Ноя Эммануэля.348,
Церковь Святого Иоанна Евангелиста, инициировавшая деятельность монахов в Супрасле, вероятно, при жертвоприношении, 22 В 1500 г. получила от митрополита Юзефа Булгариновича дар необыкновенной готической чаши непревзойденного художественного уровня, снабженной гербом основателя.349. Чаша была изготовлена из серебра, позолочена. Она была размещена на шестиполюсном фундаменте, украшенном накладным, ленивым растительным орнаментом из чередующихся и скрещивающихся растительных жгутов. У него был нож в форме шестиугольной часовни с ажурными, готиками, массивными окнами и многочисленными пантами. В целом декорации повторяются любимые элементы микрышки.350Насколько можно понять из письменных источников, Супрасский памятник имел свои ссылки в чаше монастыря бернардинов тыкочинских и монстрантов, хранившихся ранее в церкви бернардинов в Вильнюсе.351. Интересно, что все эти объекты были связаны либо с миссионерской деятельностью среди русинов, либо как и в случае «Супрасля» с попыткой реализации церковного союза. Супраская чаша носила герб Лис, хотя в монастырской традиции была связана с Ходкевичами, носившими герб Костеша. В 1668 г. в инвентаре были зафиксированы: Чаша с золотом, серебристый патец.
Сноски
347 С. А. Свиридов, А. Н. Свиридов.
348 Рафрае, Александр Ягеллончик..., op. cit., с. 71-72.
349 J, Jodkovskij, Сетки, с. 253-271. Автор обращал внимание на поразительное сходство Супражской чаши с другим, хранящимся в Побернардинской церкви в Вильнюсе, фотография сделанная Jodkowskim в 1910 году, сегодня находится в коллекции Института искусств ПАН No 9435, с ошибочной информацией о основателе Александре Ковкевиче. представленный на выставке «немецкого» готического искусства в Германии. Он показывает вышедший тогда каталог выставки. Ср. Kunsthandwerk de Diirezeit und Deutschen Renaissance, Austellung anladsslich des 500. Geburtstages von Albrecht Diirer, Berlin 1971, стр. 102, No 32.
350 Михал Градовский, которого попросили оценить ценность этой чаши, заявил, что чаша была одной из лучших достопримечательностей польской готики, не имеющей себе равных. Этот ценитель, оценивая ценность чаши, поднял гипотезу о том, что создание этого объекта следует сочетать с золотой краковской мастерской (вероятно, не гданьской), но может также и с вильнюсским мотивом. С Краковом декорирование объекта сочетается способом.
351 J, Jodkowski, см. выше о бернардинском монастыре в Тыкоцине.