Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 73, с. 134-135
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 134-135
Оригинал (по-польски)
wania MB nie słychać ani w źródłach pisanych, ani też nie widać śladów prac rekonstrukcyjnych budowli. Nasuwa się jeszcze jedno przypuszczenie, że skoro obrazy udało się wynieść z pogorzeliska, to wskazywałoby na fakt, że również cerkiew św. Jana była murowana, wobec czego ogień nie strawił jej w całości razem z wyposażeniem, które chociaż nadwyrężone to jednak pozostało.
Pożar wydarzył się pewnie w 1545 r. Tego roku bowiem 18 V Sergiusz Kimbar archimandryta supraski uczynił kontrakt z mularzem wileńskim Mikołajem Wasilewiczem Koszkinem na wymurowanie refektarza, kaplicy-oratorium, obok nich kuchni, komory-spiżarni, z podpiwniczeniem i otynkowaniem. Budynki miały być murowane, a później weszły one w skład wzniesionego w l. 1722-1745 Pałacu Opatów, który budowano z wykorzystaniem wcześniejszych murów. Koszt budowy miał wynieść 70 kop gr lit342. Już w 1557 r. zabudowania skrzydła wschodniego klasztoru były ukończone, Kimbar w swoim inwentarzu odnotował: a za trapeznićnyi mur i za use ee vnutreneie 1 vneśnete vyślo gotovymi penjazjami krome stravy i materiei 300 i 17 kop gr343.
Fakt ogorzenia ikon MB Supraskiej i Spasa wskazuje, że zawieszone były pierwotnie w cerkwi św. Jana Ewangelisty, bo to ona spłonęła. Można w związku z tym domniemywać, że pochodziły one nie z daru, jak się uważa, metropolity Józefa Sołtana, ale z daru jego imiennika, który w 1500 r. poświęcił właśnie tę świątynię. Józef Bułharynowicz zostając metropolitą zatrzymał tytuł władyki smoleńskiego. Obraz przecież miał być kopią słynnego obrazu MB Smoleńskiej. Sprawa nie jest do końca jasna, bo również Sołtan, w swej karierze przeszedł przez władyctwo smoleńskie i mógł przekazać kopię do Supraśla. Sądzę, że najprawdopodobniej u samego początku powołania ośrodka monastycznego, o ambicjach stania się słynnym, w którym gromadzono skarby kultury materialnej i duchowej, musiało łączyć się to z wyposażeniem go w odpowiednie ikony, co przy klasztorze zakonu greckiego wydaje się zupełnie naturalnym i koniecznym. Znamy zresztą opis mienia słuckiego Monasteru Troickiego sporządzony przez archimandytę Józefa Bułharynowicza z początku roku 1494, gdy uzyskiwał godność bpa smoleńskiego i opuszczał Słuck. Inwentarz ten wskazuje na fakt, że Bułharynowicz był koneserem sztuki i mecenasem, wspomina nawet o swoich zakupach do Monasteru Troickiego; gdy był w Konstantynopolu, to przy-
wiózł stamtąd vozduch śitij velikij. Można z dużą dozą prawdopodobieństwa uznać, że również on, a nie Józef Sołtan był fundatorem obrazów — kopii smoleńskiej Odigitriji i Spasa, które ofiarował do Supraśla w momencie poświęcenia najstarszej z tamtejszych сегК\1344 360, Pewnie w czasie prac, które przed 1557 r. prowadził archimandryta Kimbar, dotyczących przede wszystkim pozłocenia cerkiewnych naczyń, przeprowadzono remont gotyckiej darochranitelnicy. Zdjęcie tej szkatułki, wykonane w 1910 r. zachowało się i dzięki temu w 1995 r. autorowi niniejszej rozprawy udało się odnaleźć relikwiarz w zbiorach moskiewskich345. Darochranitelnica była miniaturką murowanej cerkwi głównej. Widzimy inne niż znane z fotografii i rysunków sprzed 1939 r. hełmy, zamiast których kopułę główną i 4 wieżyczki po rogach nakrywają hełmy półkoliste. Jednocześnie relikwiarz obiegają gzymsy i laskowania bardzo charakterystyczne dla późnogotyckiej sztuki złotniczej. Obiekt wyraźnie wykonano w warsztacie polskim, a radzono sobie z zapotrzebowaniem na przedstawienia typowe dla sztuki bizantyńskiej. Dlatego też mamy płyciny na bocznych ścianach relikwiarza, mimo że te są niemal żywcem przeniesione z zachodnich wzorników i grawiur a umieszczone w arkadach o gotyckiej architekturze, którym towarzyszą napisy w języku staro-cerkiewno-słowiańskim.
Gotycyzm zastosowanych ornamentów pozostaje w pewnej kolizji z renesansowymi cherubinkami trzymającymi u podstawy po rogach kółka zawieszenia, a także stylizacją szkatułki na model świątyni supraskiej poprzez umieszczenie 4 wieżyczek w narożach i centralnej wieżycy pośrodku. Można się domyślać dwóch faz powstawania tego kiotu srebrnego, złocistego z wieżyczkami czterema i krzyżykami (1668 r.) — starszej, z ok. 1500 r., na którą składały się: laskowanie wzdłuż krawędzi, gzymsiki gotyckie, ryte sceny na ścianach, a w fazie młodszej: wieżyczki narożne i centralna oraz cherubinki z kółeczkami u podstawy. Pewnie wtórnie nadano darochranitelnicy postać modelu cerkwi Zwiastowania NMP 346.
Otwartą kwestią pozostaje przeznaczenie tego przedmiotu. Józef Jodkowski uważał, że służyła do przechowywania relikwii Cząstki Krzyża Chrystusowego. Tradycja klasztorną spisana w XVII-wiecznej Translatio fratrum religiosum Grodeco-Supraslum głosiła, że relikwię św. Krzyża mieli przy-
Сноски
342 Arch. sb., t. IX, nr 19, s. 47, nr 20, s. 52.
343 Г, Jodkovskij, Cerkus, t. VI, s. 253-271, tab. XXIX; Fotografia autorstwa Jodkowskiego w PAN Instytut Sztuki, neg. nr 9437.
344 Akty otnosjasśćijesja k istorii Zapadnoj Rossii, t. I, 1340-1506, St. Petersburg 1846, nr 115, s. 136.
345 Relikwiarz ten prezentowany jest w ekspozycji Krestovoj Palaty w salach Państwowego Muzeum Historyczno-Kulturowego „Moskiewskiego Kremla”. Por. A. Romanenko, Moskovskij Kreml”. Patrjarse Palaty, Moskva 1994, s. 17.
346 Instytut Sztuki PAN, Fototeka nr 9457.
Перевод на русский (машинный)
В письменных источниках М.Б. не слышно, и не видно следов работ по реконструкции здания. Напрашивается еще одно предположение, что, поскольку картины удалось вынести из горя, это указывало бы на тот факт, что церковь Святого Иоанна была каменной, поэтому огонь не уничтожил ее полностью вместе с оборудованием, которое, хотя и было извлечено, все же осталось.
Пожар произошел, вероятно, в 1545 году. В этом году 18 V Сергею Кимбару архимандрит Супрасский заключил контракт с вильнюсским мулажем Николаем Васильевичем Кошкиным на вымывание трапезной, часовни-короля, рядом с ними кухни, кладовой, с подвалом и оштукатуриванием. Стоимость должна была быть позже мурована, а также вноситься в стены.342. Уже в 1557 году строительство крыльев восточного монастыря было завершено, Кимбар в своем инвентаре отметил: а за трапециевидную стену и за использование ee intrenee 1 вы будете вносить готовые пени кроме питания и материи 300 и 17 копеек гр.343.
Факт обожания икон М.Б. Супрасской и Спаса указывает на то, что они были первоначально повешены в церкви святого Иоанна Евангелиста, потому что она сгорела. В связи с этим можно предположить, что они пришли не из дара, как считается, митрополита Юзефа Солтана, а из дара его именителя, который в 1500 году посвятил именно этот храм. Иосиф Булгаринович стал митрополитом. Я думаю, что, скорее всего, в самом начале создания монастырского центра, об амбициях которого вспоминает и Константинополе, этот консистористский монастырь, когда были приобретены сокровища материальной и духовной культуры, должен был сочетаться с оснащением его соответствующими иконами, что при монастыре греческого ордена представляется вполне естественным и необходимым. Мы знаем, впрочем, описание имущества Слуцкого монастыря Троицкого, составленное архимандой Иосифом Буном.
оттуда вез воздух Ситий Великий. Можно с большой долей вероятности предположить, что и он, а не Юзеф Солтан, был основателем картин копии смоленской Одигитрии и Спаса, которые он пожертвовал Супрасла во время посвящения самой старой из местных сеялок1344 360, Вероятно, во время работ, которые до 1557 года вел архимандрит Кимбар, касавшихся прежде всего позолочения церковной посуды, был проведен ремонт готической дарохранительницы. Фотография этой шкатулки, сделанная в 1910 году, сохранилась и благодаря этому в 1995 году автору этой работы удалось найти реликвию в московских коллекциях.345. Дарохранительница была миниатюрой каменной главной церкви. Мы видим, кроме известных из фотографий и рисунков до 1939 года шлемы, вместо которых главный купол и 4 башни по углам накрывают полукруглые шлемы. Поэтому реликвии обходят карнизы и лакирование очень характерные для позднеготического искусства бисера. Объект явно выполнен в польской мастерской, а мы с трепетом относимся к этому.
Готика использованных орнаментов остается в определенном столкновении с ренессансными херувимами, держащими у основания по углам подвески, а также стилизацией шкатулки на модели Супрасского храма путем размещения 4 башенок в углах и центральной башни в центре. Можно догадаться о двух фазах формирования этого серебряного киота, золотой башенке с четырьмя346.
Открытым вопросом остается предназначение этого предмета. Иосиф Йодковский считал, что он служил для хранения реликвий Частицы Креста Христова. Монастырская традиция, написанная в XVII веке Translatio fratrum religiosum Grodeco-Supraslum, утверждала, что реликвии Святого Креста были
Сноски
342 Арх. сб., том IX, No 19, с. 47, No 20, с. 52.
343 Г., Джодковский, Церков, том VI, стр. 253-271, табл. XXIX; Фотография Йодковского в Институте искусств, No 9437.
344 Акты об истории Западной России, том I, 1340-1506, Санкт-Петербург, 1846, No 115, с. 136.
345 Реликвия представлена в экспозиции Крестового дворца в залах Государственного историко-культурного музея «Московский Кремль». Ср. А. Романенко, Московский кремль».
346 Институт искусств, фототека No 9457.