Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 71, с. 130-131
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 130-131
Оригинал (по-польски)
miasta i wsie powodowały, że uchodzili z nich mnisi, jak autor opisu zdarzeń, który jak można się domyślać przybył do nowo powstającego ośrodka monastycznego nad Supraślą ok. 1497 r. Wielkim wstrząsem dla duchowieństwa prawosławnego musiało być morderstwo metropolity kijowskiego — Makarego. To, obok wydarzeń na kresach północno-wschodnich, gdzie konkurencja Litwy z Moskwą, kazało Aleksandrowi Jagiellończykowi szukać nowej drogi również w sferze życia religijnego swego państwa.
Bardzo zdawkowo potraktowano sprawę powołania na metropolię kijowską Józefa Bułharynowicza: И leto 1498 mesjaca maja 30 den тай 1 veliktj knjaz Aleksander litovskij dade mitropolju kievskoju i vseja Rusi Iosifu episkopu smolenskomu, s episkopeju smolenskoju. Ani słowem nie zająknął się kronikarz o jego odmienności w koncepcji unii kościelnej, co tym bardziej dziwi, gdyż bardzo dokładnie opisał wybór poprzedniego metropolity — Makarego i stanowisko patriarchy carogrodzkiego strzegącego odrębności Kościoła prawosławnego na Rusi. Nie wspomniał też o tym fakcie pod datą 1500 r., gdy z Konstantynopola przyjechał kartonosiec z błogosławieństwem dla Józefa Bułharynowicza od patriarchy Joachima I, gdy z prośbą o tomos jeździło aż trzech biskupów.
Nie wspomniał również autor kontynuacji latopisów nowogródzkiego 1 kijowskiego o działalności Bułharynowicza na rzecz pozyskania dla katolicyzmu wielkiej księżnej Heleny. Dlaczego więc milczy w sprawie, o której było głośno?
Dziś tylko można się domyślać, że zachowana redakcja Latopisu supraskiego, która była podstawą wydania drukiem w 1836 została przepisana w Supraślu ok. 1543 r., gdy dopisano do wydarzeń najważniejsze kwestie również z punktu widzenia supraskiego — fakty: wzięcie przez Turków Konstantynopola, opanowanie Kijowa przez Mengli Gireja w 1482 r. i uwięzienie w Ordzie Iwana Chodkiewicza, śmierć na zamku grodzieńskim w 1492 r. króla Kazimierza Jagiellończyka, zdobycie Smoleńska w 1515 r. Ale wówczas usunięto przy przepisywaniu wszystkie kwestie związane z osobą Bułharynowicza i rolą, jaką monaster supraski miał pełnić w latach gdy go
W bibliotece supraskiej przechowywano i inne kroniki, w 1824 r. odkryte przez Ignacego Daniłowicza, który też natychmiast ogłosił je drukiem. Pierwszą z nich był Hronograf jeże jest lietopisiec, który jak pisał znalazca: skróciwszy Biblią od początku świata, dolepia dalsze dzieje tak nazwanych czterech monarchii, obszerniej zatrzymuje się nad sprawami carów konstan-
350 Suprasl'skaja rukopisó, s. 148-155.
tynopolitańskich i pierwiastkowych soborów; wszystko przeplata dość obficie wypadkami w Rusi czerpanymi, nie tyle zdaje się z tzw. Nestora, jako raczej z letopisców w XIII i XIV wieku skleconych, wciskając do niego wszelakie baśnie... Kończy się na roku 6961 (czyli 1453), gdzie w rozdziale 208 rozpowiada: o wziatii Cariahrad a ot bezboźnoho tureckoho caria Amurata. Drugi odnaleziony przez Daniłowicza latopis w bibliotece supraskiej to Kronika litewska zwana Latopisem wielkich książąt litewskich, rozpoczynająca się wyliczaniem synów Gedymina, a kończąca się na porozumieniu Witolda z Jagiełłą. Pierwszy wydawca latopisu twierdził, że jego autor żył pomiędzy 1390 a 1446 r. Ani jednak Żzbranie letopisanii izlożeno vkratce, ani Letopisec velikich knjazej litovskich opisywanymi wydarzeniami nie dosięgają lat powstania monasteru nad Supraślą, ani początków jego działalności. Zresztą wiemy, że ten zwód kronikarski został spisany poza Supraślem. Widocznie rękopis do biblioteki supraskiej trafił później335.
Dawniej w klasztorze przechowywany był tzw. Sinodik zwany Pominnikiem. Był to rękopis pergaminowy pisany in folio fracto, na 45 kartach, oprawny w skórę z tłoczonymi dekoracjami. Rozpoczął jego prowadzenie Jeszcze pierwszy ihumen Pafnuty Sieheń (zm. 1510) i nazwał Subbotnik. Opisywany w 1904 r. w Grodnenskich Eparchjalnych Vedomostjach rękopis ten zawierał na pierwszych 6 kartach wstęp, dopiero kolejne 39 kart, numerowanych zresztą oddzielnie 1-39 stanowiło właściwy Sinodik. Autor opisu zwracał uwagę na nieprawidłowości, m.in. karta zawarta pomiędzy numerami 3-4 nie była wliczona w kolejną numerację. Jednocześnie właściwa część Sinodika nie posiada winiety i nie zawiera wykazu carów i patriarchów, z czego wnioskować można, że kartę nr 6 poprzedzały kiedyś i inne karty. Również inicjał ogólny umieszczony na k. 14, wskazuje na to, że kiedyś znajdował się jeszcze lepszy początek, gdzie bez wątpienia byli wykazani władcy i patriarchowie, jak o tym mówi wstęp ihumena Pafnucego336. Z powyższych uwag wynika jasno, że dokonywano w obrębie Sinodika przeinaczeń, usuwając partie tekstu, zastępując je innymi, w czym dziś trudno się rozeznać.
Сноски
335 Wiemy, że 6 X 1520 r. Grzegorz Iwanowicz syn popa zakończył prace przy przepisywaniu tego kodeksu. Znamy także jego mecenasa, który polecił mu tę pracę wykonać - był nim kn. Siemion Iwanowicz Odincewicz, którego związki z klasztorem supraskim nie są znane. Por. Latopisiec Litwy i Kronika Ruska z rękopisu sławiańskiego przepisane; wypisami z Wremiennika Sofiyskiego pomnożone; przypisami i objaśnieniam, dla czytelników polskich potrzebnemi, opatrzony, wyd. I. Daniłowicz, Wilno 1827; Zapadnorusskaija letopisi, „Polnoe sobranije russkich letopisej izdannoe po vysocaisemu povelenju Imperatorskoju Archeograficeskoju Kommisseju”, t. 17, Sankt Petersburg 1907, s. 1-84.
336 Е. №, Staryj Sinodik Supraslskago monastyrja, „Grodnenskija Eparchjalnyja Wiedomosti”, 4 VII 1904, nr 27, s. 788-799; Opisanie rukopisej Vilenskoj Publićnoj Biblioteki cerkovno-slavjanskich i russkich, wyd. Е. Dobrjanskij, Wilno 1882, nr 89, s. 179-186.
Перевод на русский (машинный)
города и села приводили к тому, что из них уходили монахи, как автор описания событий, который, как можно догадаться, прибыл в новообразовавшийся монашеский центр над Супраслой около 1497 года. Большим потрясением для православного духовенства должно было стать убийство митрополита Киевского Макария. Это, наряду с событиями на северо-восточных окраинах, где конкуренция Литвы с Москвой, заставило Александра искать новый путь.
Очень удачным был вопрос о призвании на Киевскую митрополию Иосифа Булгариновича, когда лето 1498 года мессианской Церкви прибыло к этому великому князю Александру Литовскому от Киевского митрополия и всея Руси Иосифу Смоленскому епископу, с епископом Смоленскому Ани.
Он также не упомянул автора продолжения новгородских летописей 1 киевского о деятельности Булгариновича по привлечению для католицизма великой княгини Елены. Так почему же он молчит по поводу, о котором было громко сказано?
Сегодня только можно догадаться, что сохранившаяся редакция Супрасльского летописи, которая была основой издания 1836 года, была переписана в Супрасле около 1543 года, когда к событиям были добавлены важнейшие вопросы также с точки зрения Супрасльского факты: взятие турками Константинополя, взятие Киева Менгли Жиреем в 1482 году и заключение в Орде короля Я.
В Супрасской библиотеке хранились и другие хроники, в 1824 г. открытые Игнатием Даниловичем, который также сразу же объявил их печатными. Первым из них был хронограф Ежи-литописца, который, как писал находка: укоротив Библию с начала мира, доходит до дальнейших событий названных так четырех монархий, более подробно останавливается над делами царей константов.
350 Suprasl'skaja рукопись, с. 148-155.
Тинополитанские и Элементарные Соборы; все переплетается довольно много с летописями в Руси почерпнутыми, но не столько из так называемого Нестора, сколько из летописей в XIII и XIV веках, втиснувшими в него все сказки... Заканчивается на 6961 год (т.е. 1453 год), где в главе 208 рассказывается о взятии Афона без царского отступления. Однако ни Сборник летописи не был пойман вкратце, ни Хроник великих князей литовских описываемыми событиями не достигают ни лет основания монастыря над Супраслом, ни начала его деятельности. Впрочем, мы знаем, что эта хроника была написана за пределами Супрасля. По-видимому, рукопись в Супрасльскую библиотеку попала позже335.
Раньше в монастыре хранился так называемый Sinodik, известный как Pominnik. Это была пергаментная рукопись, написанная in folio fracto, на 45 карточках, обрамленная в кожу с тиснеными украшениями. Он начал свое ведение Еще первый игумен Pafnuty Sehň (ум. 1510) и назвал Subbotnik. Описано в 1904 году в Gronne. Также общий инициал, помещенный на стр. 14, указывает на то, что когда-то было еще лучшее начало, где без сомнения были показаны правители и патриархи, как об этом говорит вступление игумена Пафнутия.336. Из этих замечаний видно, что в Синодике совершались искажения, удаляя части текста, заменяя их другими, в чем сегодня трудно различить.
Сноски
335 Мы знаем, что 6 X 1520 Григорий Иванович попа закончил работу над переписыванием этого кодекса. Известны также его меценаты, которые поручили ему эту работу кн. Семен Иванович Одиньевич, чьи связи с Супраским монастырем неизвестны. Ср. Литовский летописец и Русская хроника из славянской рукописи переписаны;
336 Е. No, Старого Синодического Супрасльского монастыря, «Гроднонская епархиальная знать», 4 июля 1904, No 27, с. 788-799; Описание рукописи Виленского Публичного общества, церковно-славянских и рус. библиотек, изд. Е. Добрянского, 18, стр.