Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 67, с. 124-125

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 67 из 338

С. 124-125

Оригинал (по-польски)

jących w posłuszeństwie Kościołowi rzymskiemu318. Do 1501 r. Sapieha nie zbudował w Ikaźni kościoła dla obu obrządków, dlatego papież w nowo zbudowanym kościele, pokonsekrowanym w obrządku łacińskim przez bpa wileńskiego pozwolił, aby wszyscy księża łacińscy i ruscy, wyświęceni w obrządku łacińskim, mogli odprawiać msze i inne nabożeństwa, a wierni zarówno łacińscy, jak i Rusini, zostający w posłuszeństwie Kościołowi rzymskiemu słuchać mszy i innych nabożeństw. Papież ponadto udzielił 10 lat odpustu dla wszystkich odwiedzających ten kościół już po konsekracji, również jeśli się przyczynią do jego naprawy, zachowania i ozdoby 319.

10 V 1501 r. papież Aleksander VI dał brewe dżlecto fratri Gregorio de Loszko Kyoviensi dioec., nawróconemu do światła prawdziwego poznania i do jedności św. Kościoła rzymskiego. Ksiądz ten ruski diecezji metropolitalnej, nie będąc bierzmowany, a wyświęcony przez Wassjana schizmatyckiego bpa włodzimierskiego (1492-1512), bez litterae dimissoridi w czasie wakansu stolicy metropolitalnej (1497-1498) otrzymał od papieża zwolnienie od wszelkich cenzur i nieprawidłowości wraz z dyspensą na otrzymanie wszystkich święceń, bierzmowania, od któregoś z biskupów katolickich 320.

Bezpośredni związek z projektowaną unią miała budowa kościoła św. Anny w Wilnie, w sąsiedztwie kościoła i klasztoru bernardynów, na skraju dzielnicy ruskiej stolicy Litwy. 22 V 1501 r. papież Aleksander VI wydał bullę indulgencyjną etsi cuncte ecclesiae её loca. Papież stwierdzał, że właśnie do tej kaplicy wielki książę Aleksander ma szczególne nabożeństwo321, Szczególnie wyrazista architektura gotycka świątyni, gdzie w ele-

wacji głównej motyw gotyckiego łuku ostrego splata się z łukiem kokosznikowym (typowym dla architektury bizantyńskiej) miała być odbiciem synkretyzmu wyznaniowego i przyciągać na nabożeństwa Rusinów. Właśnie ten synkretyzm zadecydował o niezwykłych walorach estetycznych kościoła św. Anny. Możemy się dziś tylko domyślać (wobec braku źródeł historycznych), że taką genezę miał inny obiekt o identycznym programie architektonicznym, od 2 poł. XVI w. siedziba misji jezuickiej w Kownie (później nazwany Domem Perkuna)322.

Na przeszkodzie w realizacji unii kościelnej stanęła śmierć metropolity Józefa Bułharynowicza, która nastąpiła pewnie w końcu 1501 r. Kronika moskiewska odnotowała, że Pan Bóg zesłał na Józefa chorobę i będąc już chorym został metropolitą i zmarł po roku rządów metropolią kijowską3%?. Latopis kijowski stwierdzał, że Józefa zatwierdzono metropolitą w 1500 r. (papież Aleksander VI w brewe z 7 V 1501 r. twierdził, że dokonał tego patriarcha Joachim), a więc śmierć metropolity nastąpiła w 1501 т. 324 Czas, gdy Józef Bułharynowicz uzyskał tytuł metropolity określa też współczesny latopis: У leto 7018 mesjaca maja 10 dnja indikta G. [10.V.1500 r.]. Postawisa mitropolita kievskoho i vseja Rusi Josifa episkopa smolenskoho. Priechał posol z Cargrada ot patriarcha Joakima kartonosec Avraamije 1 episkop litovskij, Luka polockij, Kiril luckij, Vasjan turovskij325, Dość liczne i znamienite poselstwo, które jeździło do Carogrodu po zatwierdzenie patriarsze metropolity kijowskiego wskazuje na fakt, jak ważną była sprawa tego błogosławieństwa dla realizacji unii, którą według wyobrażeń rzeczników połączenia obu kościołów miała odbyć się za równoczesnym zatwierdzeniem obu głów kościelnych - z Rzymu i Carogrodu. To właśnie spowodo-323326

Сноски

318 Pozwolenie takie Sapieha uzyskał już dawniej, u papieża Innocentego VIII, przed którym w Rzymie wyprzysiągł się herezji i został katolikiem. Wracając do kraju otrzymał od tego papieża brewe 13 V 1491 r. polecające go królowi Kazimierzowi, aby go wziął w obronę przed napaściami schizmatyków. Por. W. Jarmolik, Dyplomatyczne misje do Moskwy Iwana Sapiehy, „Białostocczyzna” 1993, nr 4(32), s. 101-103.

319 KDKW, t. I, z. 3, nr 484, s. 568-569; T. Krahel, Dokumenty Lwa Sapiehy dla kościołów w Ikaźni i Nowym Pohoście, „Studia Teologiczne”, Białystok-Drohiczyn-Łomia, nr 11/1993, s. 341.

320 11 V 1501 r. Piotr de Gomba bp Calvi (w metropolii Kapui) rezydujący w Kurii rzymskiej oświadczał, że wybierzmował i udzielił ślubów kapłańskich Grzegorzowi z Loszka. A. Theiner, Vetera Monumenta..., op. cit., t. 2, s. 285-286, nr 359.

321 Bulla nadawała indulgencje na lat 5 i tyleż kwadragen za jej nawiedzenie jałmużnicze w święta: św. Anny, św. Franciszka, św. Antoniego, Wniebowstąpienie Pańskie i w dniu dorocznym poświęcenia kaplicy. Bulla znalazła się w Kopiarzu rzymskim Ciołka, w regestach, jako jeden z dokumentów związanych z unią kościelną. Por. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 89. Już w 1502 r. powstało przy kaplicy Bractwo św. Anny; por. J. Kurczewski, Biskupstwo wileńskie od jego założenia aż do dni obecnych, zawierające dzieje i prace biskupów i duchowieństwa djecezji wileńskiej, oraz wykaz kościołów, klasztorów, szkół i zakładów dobroczynnych i społecznych, Wilno 1912, s. 165.

322 Szerzej na ten temat zobacz J. Maroszek, Kościół św. Anny w Wilnie — zagadka historii i architektury, Europa Orientalis. Polska i jej wschodni sąsiedzi od średniowiecza po współczesność. Studia i materiały ofiarowane Profesorowi Stanisławowi Alezandrowiczowi w 65 rocznicę urodzin, Toruń 1996, s. 103-125. Nie dostrzegł tego aspektu monografista kościoła św. Anny V. Dróma, Vilniaus Śv. Onos baźnicio, Vilniaus 1991.

323 Posylal do nej knjaź veliki Aleksandr К svoej velikoj knjażne Elene o tom otmeinika pravoslavnyja very grećeskaho zakona Josifa vladyku smolenskaho da bpa svoego vilenskoho i cerncov bernardinov ctoby pristupila k rimskomu zakonu..., a smolenskomu vladyce Josifu obeśća proto kievskuju mitropolju, na nego że Boh posla razslabu, i postavlen byst na mitropolju v tom neduze nezdrav i edini leto byv v tom sanu i izmenisja żyvota - Polnoe sobranie russkich letopisej izdannoe po vysocajsemu povelennju Archeograficeskoju Komissieju, t. УТ, Sankt Petersburg 1855, s. 45 1 t. VII, 1859, s. 238-239.

324 Ад. Theiner, Vetera Monumenta..., op. cit., t. 2, s. 283, nr 303 — nescimus quonam pacto promotio facta per illum Joachimum haereticum.

325 Supraslskaja rukopis, soderżaśćaja novgorodskuju i kievskuju sokraścennyja leto-

326 wyd. M. A. Obolenskij, Moskwa 1836, s. 147.

Перевод на русский (машинный)

в послушании Римской Церкви318. До 1501 г. Сапега не построил в Икарне церковных обрядов для обоих обрядов, поэтому папа в новопостроенной церкви, освященной в латинском обряде также епископом Виленским, позволил всем латинским и русским священникам, посвященным в латинском обряде, слушать мессы и другие богослужения, а верующие как латинские, так и римские, остаются на Русини.319.

10 V 1501 г. Папа Александр VI дал brewe jlecto frati Gregorio de Loszko Kyoviensi dioec., обращенному к свету истинного познания и к единству Святой Римской Церкви. Этот русский священник митрополитской епархии, не будучи мирянином, а рукоположенный Вассианом Схизматицким бпа влодзе (1492-1512)320.

Непосредственная связь с проектируемым союзом имела строительство костела Святой Анны в Вильнюсе, рядом с костелом и бернардинским монастырем, на окраине района русской столицы Литвы. 22 V 1501 г. Папа Александр VI издал индульгенционную буллу etsi cuncte ecclesiae loca. Папа утверждал, что именно к этой часовне великий князь Александр имеет особое богослужение.321, Особенно выразительная готическая архитектура храма, где в эле-

основной вазе мотив готической острой арки переплетается с кокосовой аркой (типичное для византийской архитектуры) должно было быть отражением религиозного синкретизма и привлекать на богослужения русинов. Именно этот синкретизм определил необычные эстетические качества костела Св.322.

Препятствием к осуществлению церковного союза стала смерть митрополита Юзефа Булгариновича, которая, вероятно, наступила в конце 1501 года. Московская хроника записала, что Господь Бог послал на Иосифа болезнь и, будучи уже больным, стал митрополитом и умер после года правления Киевской митрополией3%. Киевская летопись утверждала, что Иосиф был утвержден митрополитом в 1500 году (от Александр V).324 Время, когда Юзеф Булгаринович получил титул митрополита, также определяет современное летопись: У лета 7018 мессия мая 10 дней индиката Г. [10.V.1500 г.]. Стависа митрополита Киевского и всея Руси Иосифа епископа Смоленского. Пришол посол из Царграда от патриарха Иоакима Вячеслава литского325, Довольно многочисленное и известное послание, которое ездило в Царьград после утверждения Патриаршего Патриарха Киевского, указывает на то, насколько важным было дело этого благословения для реализации союза, который, по представлениям представителей объединения двух церквей, должен был состояться при одновременном утверждении обеих Церковных глав - из Рима и Царьграда. Это и есть доказательство323326

Сноски

318 Такое разрешение Сапега получил уже раньше, у папы Иннокентия VIII, перед которым в Риме поклялся ересь и стал католиком. Возвращаясь на родину, он получил от этого папы брове 13 V 1491 г., который рекомендовал королю Казимежу принять его в защиту от нападений раскольников. Ср. В. Ярмолик, Дипломатические миссии в Москву Ивана Сапя

319 KDKW, том I, стр. 3, No 484, стр. 568-569; Т. Крахель, Документы Льва Сапеги для церквей в Икажне и Новом Посте, «Теологические исследования», Белосток-Дрогичин-Ломия, No 11/1993, стр. 341.

320 11 В 1501 году Петр де Гомба епископ Кальви (в митрополии Капуи), проживающий в Римской Курии, заявил, что выбирал и давал обеты священнику Григорию из Лосьска. А. Тайнер, Vetera Monumenta..., op. cit., т. 2, с. 285-286, No 359.

321 Булла вручала индульгенции на 5 лет и столько же квадрагенов за ее благотворительные посещения в праздники: Святой Анны, Святого Франциска, Святого Антония, Вознесения Господня и в день ежегодного освящения часовни. Булла оказалась в Римском копировальном доме Тела, в режестах, как один из документов, связанных с церковью.

322 Более подробно об этом см. J. Maroszek, Церковь Святой Анны в Вильнюсе загадка истории и архитектуры, Европа Orientalis. Польша и ее восточные соседи от средневековья до наших дней. Учеба и материалы, подаренные профессору Станиславу Алезандровичу в 65-ю годовщину со дня рождения, Торунь 1996, стр. 103-125. Не заметил этого аспекта монографист костёла Святой Анны Овнос V.

323 ,,, « »;.): # - 238-239.

324 . Theiner, Vetera Monumenta..., op. cit., t. 2, стр. 283, No 303 nescimus quonam pacto promotio facta per illum Joachimum haereticum.

325 Supraslskaja почерк, soderžataja nowgorodskja и киевские sokráscennyj лето-

326 М. А. Оболенский, 1836, стр. 147.