Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 66, с. 122-123
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 122-123
Оригинал (по-польски)
7 У 1501 т. 326, które było odpowiedzią papieża na pismo władcy litewskiego polecające papieżowi Józefa metropolitę całej Rusi. W tymże piśmie papież bardzo ostrożnie potraktował projekty unii. Stwierdził, że zjednoczenie kościołów nieraz było niweczone za sprawą szatana, wskazywał na trudności dogmatyczne i hierarchiczne. Te ostatnie polegały na tym, że Józef Bułharynowicz mianowany został przez heretyckiego patriarchę konstantynopolitańskiego, a nie przez Jana bpa Porto kardynała św. Anioła327. Metropolita Józef otrzymałby absolucję i potwierdzenie godności, jeśli by przyjął dekret soboru florenckiego i w niczym nie odstąpił od wiary katolickiej, oczywiście zatrzymując swój obrządek grecki??8. Z korespondencji, która nadeszła z Rzymu wynikało, że papież Aleksander VI nie uważał jeszcze metropolitę Józefa za włączonego do jedności z Kościołem rzymskim, na razie do owej jedności go nie przyjął, ale postawił warunki, które metropolita Józef miał spełnić 329,
Kroki powzięte w Rzymie przez wysłannika króla polskiego i bpa wileńskiego oraz metropolitę przyniosły jednak określone rezultaty. 23 VIII 1501 r. papież Aleksander VI wyrażając radość, że Rusini i inni żyjący dotąd w obrządku greckim na Litwie w diecezjach wileńskiej, kijowskiej, łuckiej i miednickiej przeszli na obrządek łaciński wyprzysiągłszy się swych błędów greckich nakazał, z powołaniem się na orzeczenie soboru florenckiego, uznające ważność chrztu udzielanego, tak u Greków, jak i Ormian, zaniechać rebaptyzacji Rusinów i polecał wszystkich w tej formie ochrzczonych przyjmować 314, bpowi wileńskiemu wydał mandat do przyjmowania310311312313
tak ochrzczonych, samemu lub przez zastępców, a zarazem upoważnił do sporządzania odpisów tej bulli przez notariusza publicznego pod własną jego pieczęcią lub innego bpa albo prałata kościelnego?!
Bulla Altitudo divini consili, papieża Aleksander VI 23 VIII 1501 r. i brewe do bpa Tabora, a także pismo do Aleksandra Jagiellończyka miały bardzo doniosłe znaczenie — jak sądzę — dla rewolucyjnych wręcz zmian w strukturze wyznaniowej WKL. Niezwykle szerokie rozpowszechnienie rzymskiego katolicyzmu na terenie tego państwa jest tego dowodem. Właściciele ziemscy, kolatorowie kościelni fundowali kościoły rzymskie, które obsługiwać miały wszystkich mieszkańców dóbr, bez względu na to czy wcześniej byli rzymskiego czy też greckiego obrządku. Daje się jednocześnie zaobserwować dość różnorodna geografia tych zjawisk. W dużym stopniu miała ona pokrycie w podziale diecezjalnym Kościoła wschodniego. O ile na północy, na obszarach, które przede wszystkim należały do diecezji metropolitalnej katolicyzm stawał się zjawiskiem masowym, to na terenie diecezji włodzimierskiej musiało być inaczej. Procesowi katolicyzacji towarzyszył proces polonizacji. Obszary, gdzie do dziś zamieszkują w dużych skupiskach Polacy, to pewnie tereny, gdzie zastosowano się do decyzji papieża Aleksandra VI, w kwestii unii kościelnej. Wysnuta przeze mnie hipoteza — wobec rangi tego zjawiska w dziejach WKL wymaga dalszych dogłębnych badań i studiów 332,
Rozpoczęto nawet budowę struktury parafialnej wspólnej dla obu obrządków 317. W dokumencie kościoła w Ikaźni, w pow. brasławskim Aleksander VI papież 28 IV 1501 r. (na prośbę Iwana Sapiehy, szlachcica z diecezji wileńskiej, sekretarza ruskiego wlk. ks. Aleksandra, który już dawniej otrzymał pozwolenie założenia tam kościoła parafialnego pw. św. Ducha) ponowił to pozwolenie. W kościele tym papież zezwolił na odprawianie nabożeństw w obrządku greckim przez księży ruskich, prawdziwych katolików, zosta-315316
Сноски
310 Verum cum patriarcham Constantinopolitanum, sub cuius ditione Metropolis Chyovyensis est constituta, apud Romanam ecclesiam jam quinquaginta annis tracisse viderimus, ignoramus quo pacto ad Metropolim istam sine nostre aut dicti patriarchae consensu pervenire potuerit, nec possumus eidem tanquam Metropolitam de huiusmodi petitiontbus morem genere nisi provisionem Metropoli dicta renovatio per eum, provistone, quam aliunde habuisset a nobis et sede apostołica aceperit — zob. Vetera Monumenta Poloniae, t. II, nr 300, s. 281, nr 303, s. 283-284.
311 Cum enim Constantinopolitanus patriarchae nulius alius sit hodie quam Venerabilis frater noster Johannes Episcopus Portuensis Cardinalis sancti Angeli... nescimus диопат pacto promitio facta per Пит Joachimum hereticum, constitutum violentamanu in sede Constantinopolitana per tirranum Turcorum, a nobis in hac sanctissima sede debeat quoquomodo approbar i - Vetera Monumenta Poloniae, t. II, nr 303, s. 283. Por. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 70-79.
312 5, Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 79.
313 p. Likowski, Unia Brzeska, Warszawa 1907, s. 21.
314 Por. szerzej na temat ponownego chrztu schizmatyckich Rusinów — S. Hołodok, Dzieje rebaptyzacji Rusinów w diecezji wileńskiej, „Wiadomości Kościelne Archidiecezji w Białymstoku. Kwartalnik”, r. XII(XIV), nr 1(59), s. 123-131.
315 KDKW, +. I, z. 3, nr 503, s. 611-613.
316 Kwestię realizacji unii florenckiej na obszarze WKL szeroko porusza praca O. Haleckiego, Od unii florenckiej do unii brzeskiej, t. 1-2, Lublin 1997.
317 15 X 1638 r. w Rucie, w liście skierowanym do Krzysztofa Radziwiłła hetmana wlk. litewskiego metropolita unicki Rafał Korsak pisał: abyś WKsM wzgląd mając na cerkiew berezowiecką, w uniej świętej za Jozepha Sołtana, metropolity, gorącego katolika fundowaną, onę według funduszu opatrzyć raczył. Oczywiście Korsak mylił dwóch swoich poprzedników na stolicy metropolitalnej — Józefa Sołtana z Józefem Bułharynowiczem, co było normalne aż do 1. 30-tych XX w., dopóki ks. Aleksander Grabowski w swoim nie drukowanym dotąd studium udowodnił ten błąd historiografii. Por. Ks. A. Grabowski, Fundacja klasztoru o.o. bazylianów w Supraślu (unicka czy schizmatycka). Praca przedstawiona Wydziałowi Teologicznemu Uniwersytetu Stefana Batorego dla uzysknia stopnia magisterskiego, Wilno 1935 (kserokopia maszynopisu w zbiorach J. Maroszka). List Korsaka naprowadza na ślad budowy ok. 1500 r. również struktury parafialnej cerkiewnej, unickiej. Akty izdavaemyje, t. VII, s. 97.
Перевод на русский (машинный)
7 У 1501 т. 326, который был ответом папского сановника на письмо литовского правителя, поручившее папе Иосифу митрополиту всей Руси. В том же письме папа очень осторожно отнесся к проектам унии. Он установил, что объединение церквей часто разрушалось сатаной, указывал на догматические и иерархические трудности. Последние заключались в том, что Иосиф Булгаринович не был назначен ере Константинопольским патриархатом. Из письма, поступившего из Рима, следовало, что папа Александр VI еще не считал митрополита Иосифа включенным в единство с Римской Церковью, но пока не принял его к этому единству, но поставил условия, которые митрополит Иосиф должен был выполнить 329.
23 августа 1501 г. папа Александр VI, выражая радость, что русины и другие, жившие до сих пор в греческом обряде в Литве, в Вильнюсской, Киевской, Луцкой и Медницкой епархиях, перешли к латинскому обряду, поклявшись своими греческими ошибками, поклявшись своим призванием.314Вильнюс получил мандат на310311312313
крещенные, сами или через заместителей, и одновременно уполномоченные делать копии этой буллии публичным нотариусом под своей собственной печатью или другим епископом или церковным прелатом?!
Bulla Altitudo divini consili, папа Александр VI 23 августа 1501 г. и breve do bpa Tabora, а также письмо к Александру Ягеллончику имели очень большое значение я думаю для революционных прямо изменений в религиозной структуре ВКЛ. Невероятно широкое распространение римского католицизма на территории этого государства было доказательством этого. Землевладельцы и землевладельцы. Если на севере, в районах, которые прежде всего принадлежали к столичной епархии, католицизм становился массовым явлением, то на территории Владимирской епархии должно было быть по-другому. Процесс католицизации сопровождался процессом полонизации. Области, где до сих пор живут в больших скоплениях поляки, это, наверное, области, где было применено решение папы Александра VI в вопросе церковного союза.
Начато строительство общей для обоих приходов структуры.317. В документе костела в Икажне, в Браславском уезде Александр VI Папа 28 апреля 1501 года (по просьбе Ивана Сапеги, дворянина из Вильнюсской епархии, секретаря русского вл. о. Александра, который ранее получил разрешение на создание там приходского костела св. Духа) повторил это разрешение. В этой церкви папа разрешил совершать богослужения истинным священникам.315316
Сноски
310 ,, sub cuius,, p., n и)
311 Cum enim Constantinopolitanus parchiariae nulius sit quad fiat.Venerabilis noster Johannes Epicbaris Portuensis Sancti Angeli... necimus pacto promitio facta per Pit Joachimum heretica, constitutum percitum violen
312 5, Кутреба, Я. Фиялек, Римский копировальный аппарат, с. 79.
313 Ликовский, Брестская уния, Варшава 1907, стр. 21.
314 Ср. более подробно о повторном крещении раскольнических русинов С. Голодок, История ребаптизации русинов в Вильнюсской епархии, «Церковные новости архиепархии в Белостоке. Кварталник», р. XII (XIV), No 1(59), с. 123-131.
315 М.: Просвещение, 2001.
316 Вопрос реализации флорентийской унии на территории ВКЛ широко затрагивается работой О. Галицкого «От флорентийской унию до Брестской унии», т. 1-2, Люблин 1997.
317 15 X 1638 г. в Руте, в письме, адресованном Кшиштофу Радзивиллу, гетману литовского митрополиту Рафаэлю Корсаку, графу Софьошу, писал: чтобы до этого ВКЗМ не имел отношения к березовской церкви, в союзе святой за Иосифа Солтана, митрополита, горячего католика, финансируемого, он, согласно фонду, должен был почитать двух своих предшественников. Работа, представленная богословскому факультету Университета Стефана Батория для получения степени магистра, Вильнюс 1935 (ксерокопия машинописи в коллекциях Я. Марошка). Письмо Корсака наводит на след строительства около 1500 г. также приходской церковной, униатской структуры. Акты izdavaemyje, том VII, стр. 97.