Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 65, с. 120-121
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 120-121
Оригинал (по-польски)
30 V 1498 r. nowym metropolitą całej Rusi został dotychczasowy bp smoleński Józef Bułharynowicz300 317. Metropolita Józef postanowił wskrzesić unię florencką. Kronika moskiewska tłumaczyła, że stanowisko metropolity obiecywano Józefowi jako nagrodę za nawrócenie Heleny na katolicyzm i że współdziałał w tym z łacińskim bpem wileńskim Wojciechem Taborem i bernardynami?!8,
W dzieło unijne włączyły się bernardynki wileńskie. Przywiezione przed 20 laty indulgencje dla ich kaplicy pw. św. Michała, a jak przypuszczać należy ich fundację przerwał protest metropolity Misaiła z 1475 i późniejszy z 1476 r. duchowieństwa i wielmożów ruskich do papieża Sykstusa IV. Wiedzący o tym Aleksander Jagiellończyk sam nie zajął się fundacją, dokonały tego córki panów litewskich: Anna Radziwiłłowiczówna, siostra podkomorzego litewskiego oraz Dorota Olechnowiczówna, które osiadły na Zarzeczu w 2 domach za rzeką Wilenką, naprzeciw kościoła bernardynów. Główną osobą, której obecność w Kościele katolickim była pożądana była żona władcy — Helena. Wiadomym jest, że to właśnie podburzyło Moskwę do wszczęcia wojny. Helena zresztą musiała bernardynów darzyć sympatią i zaufaniem, bo właśnie u nich zdeponowała swe klejnoty i posiadane precjoza. Prowincjał Jan z Komorowa przekazał je królowi Zygmuntowi 303,
3 V 1500 r. wybuchła wojna z Moskwą. Iwan III upozorował ją obroną wiary. 14 VII doszło nad Wiedroszą do wielkiej bitwy i przegranej Litwinów. Dopiero po klęsce wręczono Aleksandrowi wypowiedzenie wojny. Mimo to 20 VIII 1500 r. w Wilnie metropolita Józef Bułharynowicz podpisał akt obediencji, czyli posłuszeństwa wobec papieża wyznawców obrządku greckiego w WKL wraz z wyznaniem wiary katolickiej według dekretu soboru florenckiego304. Do papieża w tej sprawie skierowali też swoje pisma Wojciech Tabor bp wileński i Aleksander Jagiellończyk. Erazm Ciołek, poseł do301302
Rzymu od wlk. księcia miał głównie poleconą właśnie tę sprawę??!, Z inicjatywy bpa Tabora mistrz Jan Sakran teolog krakowski w dziełku Flucidarius errorum ritus Ruthenici wyjaśniał błędy wiary ortodoksyjnej. Pracę Sakrana zawiózł w imieniu bpa wileńskiego Ciołek. 31 Ш 1501 r. wygłosił on w Rzymie mowę obediencyjną do papieża Aleksandra V1322,
Klęska nad Wiedroszą podkopała ówczesną unię kościelną323. Aleksander VI, 23 VIII 1501 r. podpisał bullę Altitudo divini consili, której adresatem był bp wileński Wojciech Tabor, będąca kompromisowym rozwiązaniem sprawy unii kościelnej. Postanowił przyjmować Rusinów do Kościoła rzymskokatolickiego z zaniechaniem rebaptyzacji. Rzym, pouczony dawnym doświadczeniem, robił trudności i stawiał więc warunki308. Usposobienie w Wilnie się zmieniło i sam Ciołek prosił papieża, aby na razie nuncjusza w tej sprawie nie posyłał, bo mogłoby to zaostrzyć sprawę wojny. Sam zresztą władca litewski Aleksander mając widoki na koronę polską nie chciał rezygnować z małżeństwa ze schizmatyczką Heleną309.
Papież Aleksander VI nie odpowiedział na pismo metropolity Józefa, lecz wydał 26 IV 1501 r. brewe do Wojciecha Tabora bpa wileńskiego. Papież oświadczył w nim, że nie uznał metropolity Józefa za prawowitego pasterza całej Rusi, ponieważ otrzymał godność tę bez wiedzy papieża i patriarchy konstantynopolitańskiego, który już od kilkudziesięciu lat pozostaje w jedności z Kościołem rzymskim. Musiałby więc Józef zrzec się godności metropolity, a potem uzyskać aprobatę Rzymu. Papież Aleksander VI identyczne stanowisko zajął w piśmie skierowanym do wlk. ks. Aleksandra z datą305306307
Сноски
300 V leto 7006 mesjaca maja 30 dnja indikta 1 velikij knjaz Aleksandr Litovskij dade mitropolju kievskoju i vseja Rusi Jostfu episkopu smolenskomu s episkopeju smolenskoju — Suprasl'skaja rukopisó, s. 146.
301 19 VI 1487 r. bulla papieża Innocentego VIII, zatwierdzająca motu proprio brewe
302 p Sykstusa IV z 1481 r. dla bernardynów prowincji polskiej o przyjmowaniu przez nich schizmatyków, mieszkających na Rusi, Litwie, Źmudzi i Wołoszczyźnie. Рог. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz, s. 76-77. W Kopiarzu Erazma Ciołka umieszczono kopię bulli na k. 37v.
303 Klasztory bernardyńskie w Polsce, s. 434 i 561.
304 Vetera Monumenta Poloniae et Lithvaniae gentiumque finitimatum historium illustrantia, wyd. A. Theiner, t. 2, Romae 1861, nr 296, s. 236-238; Por. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 77.
305 W Archiwum Watykańskim zachował się Kopiarz spraw, które w czasie pierwszej swej legacji do Rzymu załatwiał Erazm Ciołek, zawierający wiele dokumentów dotyczących spraw unii kościelnej — Archiwum Watykańskie, Armarium XXXII, t. 21, kart 200. Por. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski.
306 Theiner, Vetera Monumenta..., t. IL, s. 277-280, nr 290; W Kopiarzu rzymskim Ciołka znajdował się na К. 41у. Por. S. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 77. Przekład polski tekstu mowy obediencyjnej opublikował W. Kulczycki, „Czas” (Dodatek Miesięczny), t. XX, r. 5, Kraków 1860, s. 176-185.
307 Е. Papóe pisze, że Ciołek przed wyjazdem do Włoch od 13 VII 1500 do 12 I 1501 r. bawił w Krakowie, a Sacranus sam wspomina, że wysłany był do Wilna przez Olbrachta. Е. Рарёе, Aleksander Jagiellończyk, Kraków 1949.
308 5. Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski, s. 70-71. -
309 O jle wpierw papież nie chciał słyszeć o tym, aby to małżeństwo w przypadku elekcji trwało, o tyle później zmienił zdanie, zastrzegał — już po wyborze Aleksandra na króla — aby jedynie Helena nie została królową Polski. Helena, którą wprowadzono 4 II 1502 r. na Wawel nie zyskała nigdy oficjalnie miana królowej polskiej. Uznawano ją jako żonę króla Aleksandra, nie zaś królową. Dopiero 22 IX 1505 r. kuria rzymska zezwoliła na wspólność małżeńską Aleksandra z Heleną, ale jedynie do końca życia Iwana IT.
Перевод на русский (машинный)
30 В 1498 году новым митрополитом всей Руси стал епископ Смоленский Юзеф Булгаринович.300 317. Митрополит Иосиф решил воскресить флорентийскую унию. Московская хроника объясняла, что должность митрополита была обещана Иосифу в качестве награды за обращение Елены в католицизм и что он сотрудничал в этом с латинским епископом Вильнюсским Войцехом Табором и бернардинами?!8,
В дело Союза включились вильнюсские бернардинцы. Привезённой 20 лет назад индульгенцией для их капеллы святого Михаила, а, как следует, их фонд прервал митрополит Мисаил с 1475 года, а позднее с 1476 года духовенства и русских вельмож папе Сиксту IV. Знавший об этом сам Александр Ольгель. Елена, кроме того, должна была оказывать бернардинам сочувствие и доверие, потому что именно у них она положила свои драгоценности и имеющиеся прецизии. Провинциал Ян из Коморов передал их королю Сигизмунду303,
3 V 1500 г. началась война с Москвой. Иван III иллюстрировал ее защитой веры. 14 VII произошла над Ведрошем большая битва и поражение литовцев. Только после поражения Александру было дано объявление войны. Тем не менее 20 VIII 1500 г. в Вильнюсе митрополит Юзеф Булгаринович подписал акт посвящения, то есть послушания папе исповедников греческого обряда в Католической Церкви, декретом ВК вместе с католической верой.304. К Папе в этом вопросе также направили свои сочинения Войцех Табор Виленский и Александр Ягеллончик. Эразм Цолек, депутат301302
Риму от ил. князя было в основном поручено именно это дело?!, По инициативе епископа Табора мастер Ян Сакрн краковский богослов в работе Flucidarius errorum ritus Ruthenici объяснял ошибки православной веры. Священную работу привез от имени епископа Виленского Теолек. 31 Ш 1501 г. он произнес в Риме речь к Александру Vieeda Vienc.
Катастрофа над Ведрошей подорвала тогдашнюю церковную унию323. Александр VI, 23 августа 1501 года. подписал буллу Altitudo divini consili, адресатом которой был епископ Виленский Войцех Табор, являвшийся компромиссным решением вопроса церковного союза. Он решил принимать русских в Римско-католическую церковь с пренебрежением к перезаписыванию, поэтому давал опыт.308. Положение в Вильнюсе изменилось, и сам Цеолек просил папу пока не посылать нунция по этому вопросу, потому что это могло бы усугубить вопрос войны. Сам литовский правитель Александр, имея вид на польскую корону, не хотел отказываться от брака с раскольницей Еленой309.
Папа Александр VI не ответил на письмо митрополита Иосифа, но издал 26 апреля 1501 г. идентичную папу Александру Табору Вильнюсскому. Папа заявил в нем, что он не признал митрополита Иосифов законным пастырем всей Руси, так как получил это достоинство без ведома папы и патриарха Константинопольского, который уже несколько десятилетий остается в единстве с Римской Церковью. Поэтому Иосифу пришлось бы отречься от этого достоинства.305306307
Сноски
300 В лето 7006 мессия имеет 30 дней индикации 1 великого князя Александра Литовского и всея Руси Иосифа епископа Смоленского с епископией Смоленской Suprasl'skaja manuktovo, с. 146.
301 1487 г. Папа Иннокентий VIII утвердил motu proprio breve
302 п. Сикста IV от 1481 г. для бернардинов польской провинции о приеме ими раскольников, проживающих на Руси, Литве, Еммуде и Волосцкой земле. Рог. С. Кутреба, Й. Фиялек, Копьеж, стр. 76-77. В копировальном аппарате Эразма Циолка размещена копия буллы на 37 к.
303 Бернардинские монастыри в Польше, с. 434 и 561.
304 Vetera Monumenta Poloniae et Lithvaniae gentiumque finitimatum historium illustrancia, изд. A. Theiner, t. 2, Romae 1861, No 296, стр. 236-238; Ср.
305 В Ватиканском архиве сохранился Копье дел, которые во время первого своего назначения в Рим решал Эразм Циолек, содержавший много документов по делам церковного союза Архив Ватикана, Армарий XXXII, т. 21, карты 200. Ср.
306 Тейнер, Vetera Monumenta..., том IL, стр. 277-280, No 290; В римском копировальном бюро Ciólka находился на К. 41у. Ср. С. Кутреба, Й. Фиялек, Римский копировальный аппарат, стр. 77. Польский текст речи был опубликован В. Кульчицкий, «Время» (Добавление 185 с.
307 Е. Папое пишет, что Циолек перед отъездом в Италию с 13 июля 1500 по 12 января 1501 года играл в Кракове, а сам Сакранус вспоминает, что был отправлен в Вильнюс через Ольбрахта. Е. Рафрае, Александр Ягеллончик, Краков 1949.
308 5. Кутреба, Я. Фиалек, Римский копировальный аппарат, с. 70-71. -
309 Сначала папа не хотел слышать о том, что этот брак в случае избрания продлился, но позже изменил свое мнение, и уже после избрания Александра на царство, чтобы только Елена не стала королевой Польши. Елена, которая была введена 4 II 1502 г. до Вавеля, никогда официально не получила титул королевы Польши. Ее признавали женой короля Александра, а не королевой. Только 15 IX в.