Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 64, с. 118-119

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 64 из 338

С. 118-119

Оригинал (по-польски)

z wileńskiego Monasteru św. Trójcy, kniaziowie: Michał (Olelkowicz?), Fedor Bielski, Dymitr Wiaziemski i 10 wielmożów, wśród których zwracała uwagę osoba Iwana Chodkiewicza marszałka hospodarskiego namiestnika witebskiego. Wśród podpisów pod dokumentem nie spotykane były imiona i godności władyków, widocznie różnili się oni w zapatrywaniach od Misaiła. Adres zawierał skargę na prześladowania greckiego obrządku wynikające z działań kapłanów katolickich. Ci ostatni siłą nawracać mieli na rzymski obrządek. Proszono w nim papieża, aby zechciał wysłać na Litwę dwóch swoich posłów - jednego greckiego, a drugiego łacińskiego obrządku, aby na miejscu przekonali się o stanie rzeczy. Autorzy adresu nie chcieli zrywać jednocześnie z Cerkwią Prawosławną, co zadecydowało o tym, że papież Sykstus IV również na to pismo nie odpowiedział295.

Informacji o realizacji postanowień unii florenckiej na Litwie w 2 poł. XV w. dostarcza też Kopiarz rzymski Erazma Ciołka, zaprowadzony przy okazji jego legacji do Rzymu. Ciołek zamieścił bowiem'296, jako ilustrację dokumentów przywiezionych przez siebie, dwa zapiski o Rusinach, unitach na Litwie. Pierwszy z nich odnosi się do Iwaszka Aleksandrowicza z Poczampowa, któremu 19 XI 1471 r. papież Sykstus IV dał przywilej spowiedniczy, a drugi do jego rodzonego brata Aleksandra Sołtana Aleksandrowicza, który przyjęty został do Kościoła rzymskokatolickiego przez samego papieża Pawła II297,

Na budowę monasteru o tej randze w chodkiewiczowskich dobrach prywatnych wpłynął fakt zakazu budowy nowych i remontowania starych cerkwi. Historycy różnią się w poglądach co do przyczyn tego stanu rzeczy. Jedno z przypuszczeń wskazuje na to, że w 1480 r. Kazimierz Jagiellończyk zabronił stawiania nowych cerkwi oraz zakazał naprawiania starych. Dotyczyło to oczywiście dóbr hospodarskich298. Wydarzeniom z zakresu prób realizacji unii kościelnej towarzyszyła agitacja wlk. ks. moskiewskiego Iwana III, który rzucił hasło zapanowania nad wszystkimi Rusinami, w tym mieszkającymi w granicach WKL. Iwan podsycał wrzenie na Litwie, pozostawał w porozumieniu ze spiskowcami litewskimi czyhającymi na życie króla. W połowie kwietnia 1481 r. spiskowcy postanowili wymordować przebywającą na Litwie rodzinę królewską. Dzięki wiernym sługom królewskim, m.in. Iwanowi Chodkiewiczowi marszałkowi nadwornemu, który nie zawahał się i wskazał swego szwagra, Fedora Bielskiego, jednego z głównych spiskowców (obok Michała Olelkowicza i Iwana Holszańskiego), spisek udaremniono, a zdrajców вёгасопо 299. Przyczyną buntu książąt Olelkowiczów był fakt, że Kazimierz Jagiellończyk dokonał mediatyzacji Kijowa, likwidując księstwo kijowskie, które zastąpił województwem, a woj. w 1471 r. mianował Marcina Gasztołda. Po wykryciu buntu zamienił Gasztołdowi województwo na nowogrodzkie, a Iwanowi Chodkiewiczowi dał województwo kijowskie.

Program unii kościelnej po Jagielle, Witoldzie i Kazimierzu Jagiellończyku kontynuował Aleksander Jagiellończyk podejmując próbę złączenia Kościołów — prawosławnego i katolickiego, a powstanie centrum religijnego w Supraślu miało odegrać w tym ważną rolę. 15 II 1495 r. odbył się ślub Aleksandra i Heleny, który miał znaczenie symboliczne. Monarchowie łączyli dwa wyznania i dwie liturgie; można powiedzieć, że miał to być najważniejszy element unii kościelnej, której głównym protektorem był sam władca.

Сноски

295 Ад. Prochaska, Nieznane dokumenty do Unii Florenckiej w Polsce, „Ateneum Wileńskie”, r. I, z. 1, Wilno 1923, s. 62-64. Historycy związani z Kościołem prawosławnym odrzucali prawdziwość tego faktu. Aleksy (Gromadskij) abp warszawski w 1934 roku wyjaśniał, że w 1605 roku metropolita Hipacy Pociej wydał rzekomo znaleziony w cerkwi w Krewie rękopis z opisem Soboru Florenckiego i z pismem do papieża Sykstusa IV. M. Smotrycki po przyjęciu unii wspominał, że wypis z tego listu był znaleziony także we wsi Wielkowna pod Ostrogiem, w cerkwi, przy czym sam Smotrycki tego pisma nie widział, a jedynie słyszał o nim od Aleksandra Putiackiego. Archimandryta monasteru św. Ducha w Wilnie, Modest (Strielbickij) zajmujący się dziejami Kościoła prawosławnego na Litwie podejrzewał, że aktu takiego wcale nie było, i że był on spreparowany. Ostatnio С. Halentanka, Da pitanija ab pachodzeni paslanija papie Sikstu IV 1476, dowiódł prawdziwości adresu 1476 r. do papieża. Na postawę unijną Iwana Chodkiewicza zwracał uwagę S. K. Kossakowski, Monografie historyczno-genealogiczne, t. I, Warszawa 1958, s. 62-63.

296 № 11 7.

297 5, Kutrzeba, J. Fijałek, Kopiarz rzymski Erazma Ciołka, „Archiwum Komisji Historycznej Polskiej Akademii Nauk”, seria II, t. I, Kraków, s. 73-75: Soltanus quidam nomine a Paulo II [zm. 26 VII 1471] et Iwasco germanu eius er Lithvania primores inter Rutenos, ambo a Sito IV ambo suscepti et bulli patentibus in suopse ritu manrere pisał Jan Sakran z Oświęcima; O. Halecki, Od unii florenckiej do unii brzeskiej, t. 1, s. 140-141.

298 P, №. Batjuśkov, Belorussja i Litva, Petersburg 1890, s. 126; Pociecha pisze, że zakaz budowania nowych cerkwi obowiązywał na Litwie już przed Kazimierzem Jagiellłończykiem — por. W. Pociecha, Królowa Bona, t. Ш, s. 22; J. Fijałek, Opisy Wilna, s. 140-147.

299 wan III teraz mógł już podżegać Mendligireja do zniszczenia Kijowa, gdzie jeszcze blado przyświecała gwiazda unii. Powolny Tatar tak gruntownie zniszczył stolicę świętego Włodzimierza, że i za lat kilkadziesiąt nie zdołała się podźwignąć, a Iwan podziękował Mendligirejowi za złupione świętości kijowskich cerkwi, które Tatar odesłał do Moskwy — pisał A. Prochaska, „Nieznane dokumenty...”, s. 63-64.

Перевод на русский (машинный)

из вильнюсского Троицкого монастыря, князей: Михаил (Олекович?), Федора Бельского, Дмитрия Вяземского и 10 вельмож, среди которых обращал внимание Ивана Ходкевича, маршала Витебского. Среди подписей под документом не встречались имена и достоинство владык, видимо, отличались друг от друга.295.

Информацию о реализации положений флорентийской унии в Литве во 2 пол. XV в. предоставляет также римский копировальный мастер Эразма Циолка, введенный во время его легации в Рим.296, как иллюстрация документов, привезенных им, две записи о русинах, униатах в Литве. Первый относится к Ивашке Александровичу из Почампова, которому 19 ноября 1471 года папа Сикст IV дал привилегию исповедания, а второй к его родному брату Александру Солтану Александровичу, который был принят в Римско-католическую церковь самим папой Павлом II297,

На строительство монастыря этого ранга в очокевичских частных имениях повлиял факт запрета строительства новых и ремонта старых церквей. Историки расходятся во взглядах на причины этого положения вещей. Одно из предположений указывает на то, что в 1480 году Казимир Ягеллончик запретил строительство новых церквей и ремонт старых. Это, конечно, касалось хозяйственных ценностей.298. Событиям из числа попыток реализации церковного союза сопровождалась агитация инковского князей Ивана III, который бросал лозунг о господстве над всеми русинами, в том числе проживающими в границах ВКЛ. Иван разжигал кипение в Литве, оставался в сговоре с литовскими заговорщиками, ожидающими жизни короля. В середине апреля 1481 года заговорщики решили вырубить короля.299. Причиной бунта князей Олельковичей был тот факт, что Казимир Ягеллончик совершил медитизацию Киева, ликвидировав киевское княжество, которое он заменил воеводством, а в 1471 году воеводство назначил Мартина Гастольда. После обнаружения мятежа он заменил Гаштольдово воеводство на Новогродское, а Ивану Ходкевичу дал Киевское вое вое вое ве.

Программа церковного союза после Ягеллона, Витовта и Казимира Ягеллончика продолжил Александр Ягеллончик, пытаясь объединить Церкви православную и католическую, а создание религиозного центра в Супрасле должно было сыграть в этом важную роль. 15 II 1495 г. состоялась свадьба Александра и Елены, которая имела символическое значение. Монархи соединили два вероисповедания и две литургии, что это была самая важная церковь.

Сноски

295 . Прохаска, неизвестные документы к Флорентийскому союзу в Польше, «Виленский Афиней», р. I, с. 1, Вильнюс 1923, стр. 62-64. Историки, связанные с Православной Церковью, отвергали этот факт. Алексий (Громадский) варшавский архиепископ в 1934 году объяснял, что в 1605 году митрополит Гиппотай якобы издалы. Дух в Вильнюсе, Модест (Стрельбицкий), занимавшийся историей Православной Церкви в Литве, подозревал, что такого акта не было, и что он был сфабрикован. Недавно С. Галантанка, Da pitanija ab попечитель paslanija папы Сикста IV 1476, доказал подлинность адреса 1476 г. к Папе. На позицию ЕС С. Монче Кёвки Кё.

296 № 11 7.

297 5, Кутреба, Я. Фиялек, римский копировальный орган Эразма Циолка, «Архив исторической комиссии Польской академии наук», том II, том I, Краков, с. 73-75: Soltanus quidam nomine a Paulo II [умер 26 июля 1471] и Iwasco germanu eius er Lithbouria primores inter Rutenos,

298 П. Батюшков, Белоруссия и Литва, Петербург 1890, стр. 126; Утеха пишет, что запрет на строительство новых церквей был в Литве уже до Казимира Ягеллончика поручика В. Утеха, Королева Бона, т. ш., стр. 22; Й. Фиялек, Описания Вильнюса, с. 140-147.

299 Ван III теперь мог уже подстрекать Мендлигирея к разрушению Киева, где еще бледно сидела звезда унии. Медленный татарин так основательно разрушил столицу святого Владимира, что и за несколько лет несколько десятков не смог подняться, а Иван поблагодарил Мендлигирея за разбитые святыни киевских церквей, которые Татар отправил в Москву.