Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 62, с. 114-115
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 114-115
Оригинал (по-польски)
nów rady WKL3%9, Na okres pobytu w więzieniu przypadają jednak ważne dokumenty rzekomo przez niego wystawione dla zakonników z pustyni przy brzegu rzeki Supraśli, akty, z których bezkrytycznie korzystają liczni autorzy bardziej czy mniej popularnych prac o Supraślu. Z naukowego punktu widzenia dokumenty te, zwłaszcza obszerny przywilej z 1510 r. są bezwartościowe, gdyż są zwykłymi falsyfikatami.
16 Ш 1512 г. w Krakowie król Zygmunt I skierował list do królowej Heleny, zarządzającej zamkami w Bielsku i Surażu, aby przywróciła Aleksandrowi Chodkiewiczowi jego ojcowiznę, ale okazało się, że ljudi si Belanie i Sarażane puścu dej ego vlostnuju bludovskuju rozrobili i domy svoimi poselili... Vsich dej ich 20 służb. I povedil nam: śtoż kak let svoich dorożży mnogokrot o tom vspominal bratu naśomu Aleksandru КЛМ, niz'li dej nedospeśnostju prava 10] гет i do sich casov zvesitsja ne moglo... Król prosił Helenę, aby zwróciła Chodkiewiczowi puszczę Błudów i dała w tę własność uwiązanie284, Ponowił swoje nadanie 3 IV 1525 r., kiedy trwała już prowadzona przez monarchę akcja sprawdzania tytułów własności i rewindykacja dóbr hospodarskich, które w czasach rządów Aleksandra trafiły w ręce prywatneś0?,
Zamek Supraśl w dzisiejszej miejscowości zwanej Gródek usytuowano w punkcie granicznym trzech województw: nowogródzkiego, trockiego i podlaskiego. Administracyjnie sytuacja taka trwała do 1569 r., do momentu inkorporacji Podlasia do Korony Polskiej. Grzegorz Chodkiewicz, ówczesny właściciel zamku supraskiego, nie złożył z tych dóbr przysięgi na wierność królowi i Koronie Polskiej, co spowodowało, że podlaskie wcześniej włości chodkiewiczowskie: Choroszcz, Fasty, Dojlidy i puszcza Błudowska pozostały w granicach WKL i zostały przyłączone do powiatu grodzieńskiego woj. trockiego, a taki stan prawny utrzymał się do schyłku Rzeczypospolitej286.
Zamek zbudowano w miejscu, gdzie wcześniej osiedliła się wspólnota mnichów. Biografista Aleksandra Chodkiewicza J. Jasnowski uważa, że pierwotna fundacja monasteru miała miejsce w 1495 r., co może być bardzo prawdopodobneś287, Kronika Lawry Supraskiej podawała datę 1498 r.: Najprzód roku 1498 w Grodku tę lawrę albo monastyr fundować zaczął p. m. Ale-285283
ksander Chodkiewicz wojewoda nowogrodzki i marszałek wielki WKL, w dobrach swoich dziedzicznych, stąd o mil 4. I tam na pierwszym tym funduszu osadził był zakonników zakonu św. Bazylego, żadnych jeszcze nie czyniąc im zapisów. I pierwszy był superior albo hegumen Paphnutiusz Sieheń. A gdy się tę miejsce w lat dwie nie podobało zakonnikom [...] prosili fundatora aby па innym spokojniejszym miejscu ich ufundował. Ten p. świątobliwy pozwolił im onego samym upatrywać i obrać288.
Jeszcze jedna ważna informacja, która dotyczy zamku gródeckiego i pierwotnej siedziby tam klasztoru odnosiła się do egzystującej tam świątyni pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty. Modest, który czytał kronikę Traditio translatorum pisał, że była to świątynia niewielka. Charakterystycznym było, że istniejąca obecnie cerkiew parafialna gródecka, którą ufundował i uposażył syn Aleksandra Chodkiewicza — Grzegorz, przed 1571 r., nosiła wezwanie Zaśnięcia ММР 289. Z tego wnioskować można, że cerkiew św. Jana Ewangelisty usytuowana była na Zamczysku, tam, gdzie Chodkiewicz wzniósł swój zamek. Kiedy zakonnicy przenieśli się do uroczyska Suchy Hrud, ponownie zbudowali cerkiew pod takim samym wezwaniem. Widocznie łączyło się ono z patronem ojca fundatora - Iwana Chodkiewicza, zmarłego w niewoli tatarskiej w Ordzie w 1483 r.
Budowa chodkiewiczowskiego zamku w Gródku, zwanego Zamkiem Supraśl, w którym stało się tak gwarno i tak wiele było uciech światowych, że aż zakonnicy musieli wynieść się gdzie indziej, spowodowana była niepokojami wojennymi, konfliktem zbrojnym z Moskwą i najazdami tatarskimi. Wysiłek budowlany, który musiał włożyć Aleksander Chodkiewicz był miarą tych niepokojów, które zawisły nad Litwą na przełomie XV i XVI w. Usytuowanie zamku w środku pasma puszcz, z dala od utrwalonego osadnictwa raz jeszcze wskazuje na funkcje jakie pełniły puszcze pogranicza litewsko-polskiego. Na zamku gródeckim znajdował się poza tym skarbiec, bez wątpienia murowany. Jeszcze przed 1579 r. Maciej Stryjkowski gromadząc materiały do swojej „Historii Polski” dotarł do Gródka. Powoływał się też na dowody w latopisach, które każdy może znaleźć w Gródku w skarbcu sławnej pamięci Aleksandra Chodkiewicza starosty grodzieńskiego, widocznie nie wszystkie materiały były przechowywane w bibliotece klasztoru supraskiego. Ignacy
Сноски
283 J, Jasnowski, Chodkiewicz Aleksander, s. 354-355.
284 AGAD Warszawa, tzw. ML, nr 193, s. 653, nr 195, s. 796-797, nr 26; Prawa « przywileje, nr 3, s. 45-47.
285 AGAD Warszawa, tzw. ML, nr 197, s. 395-399; Prawa i przywileje, nr 5, s. 50-58.
286 J, Wiśniewski, OWB, s. 13.
287 J, Jasnowski, Chodkiewicz Aleksander, s. 354 — autor nie precyzuje bliżej skąd pochodzi ta informacja.
288 Arch. sb., t. IX, s. 1-2. O. Mikołaj Ratkiewicz wicewikariusz supraski, kompilujący w połowie XVIII w. Kronikę Lawry Supraskiey, pisząc o fundacji gródeckiej powoływał się na Kronikę spisaną przez I. Dubowicza archimandrytę dermańskiego, którą udostępnił Ratkiewiczowi bazylianin prowincji litewskiej o. Kaszczyc.
289 AĄB, Archiwum Dworu Zabłudowskiego, dokument oryginalny z datą: Choroszcz, 21 VI 1571 dla cerkwi w Dojlidach; Prawa i przywileje, nr 10, s. 72-73.
Перевод на русский (машинный)
Но на период пребывания в тюрьме ему принадлежат важные документы, якобы выданные монахам из пустыни у берега реки Супрасли, акты, которыми бескритично пользуются многочисленные авторы более или менее популярных работ о Супрасле. С научной точки зрения эти документы, особенно обширные привилегии 1510 года, бесполезны, поскольку являются обычными подделками.
16 Ш. 1512 г. в Кракове король Сигизмунд I направил письмо королеве Елены, управляющей замками в Бельско-Сураже, чтобы вернуть Александру Ходкевичу его отцовство, но оказалось, что люди Беляни и Сарзаны пушистые дали ему свое эго, я блуждаю по ним и их домам.284Он повторил свое посвящение 3 апреля 1525 года, когда уже проводилась монархическая акция по проверке прав собственности и ревиндикации имущества хозяйства, которое во времена правления Александра попало в частные руки.
Замок Супрашль в сегодняшнем месте под названием Городок был расположен на границе трех воеводств: Новогрудского, Троцкого и Подляского. Административно такая ситуация продолжалась до 1569 года, до момента инкорпорации Подляшья в Польскую Корону. Гжегож Ходкевич, тогдашний владелец замка Супражский, не принес присягу на верность королю и Короне.286.
Замок был построен на месте, где ранее поселилась община монахов. Биограф Александр Ходкевич Ясновский считает, что первоначальный фонд монастыря имел место в 1495 году, что может быть очень вероятно287Хроника Супрасской лавры указывала дату 1498 г.: «Самым передовым в 1498 г. в Гродно эту лавру или монастырь начал финансировать п. м. Але-285283
ксандер Ходкевич воевода Новгородский и маршал великий ВКЛ, в своих наследственных владениях, отсюда в милях 4. И там на первом же фонде их посадил был монахи ордена святого Василия, ни одного еще не сделав им записи. И первым был верховный или гегумен Пафнутий Сегень. А когда это место в годы два не радовало монахов [...]288.
Еще одна важная информация, касающаяся замка и первоначальной резиденции монастыря, касалась существующего там храма под именем святого Иоанна Евангелиста. Модест, который читал хронику Traditio translatorum, писал, что это был небольшой храм. Характерным было то, что существующий сейчас приходской храм Гродецкий, который он основал и освятил сын Александра Ходкевича Григорьевича.289. Из этого можно сделать вывод, что церковь святого Иоанна Евангелиста была расположена в Замке, там, где Ходкевич возвел свой замок. Когда монахи переехали в урочище Сухая Груд, они снова построили церковь под тем же названием. Видимо, она соединялась с покровителем отца основателя - Иваном Ходкевичем, умершим в татарском плену 14.
Строительство замка Нокевич в Городке, называемого Замком Супрасль, в котором было так шумно и так много мирских удовольствий, что до тех пор, пока монахи должны были уехать в другое место, было вызвано военными волнениями, вооруженным конфликтом с Москвой и татарскими набегами. Строительные усилия, которые должен был поставить Александр Ходкевич, были мерой этих беспорядков. Он также ссылался на свидетельства в летописях, которые каждый может найти в Городке в сокровищнице знаменитой памяти Александра Ходкевича гродненского старосты, видимо, не все материалы хранились в библиотеке Супрасльского монастыря.
Сноски
283 Я. Ясновский, Ходкевич Александр, с. 354-355.
284 AGAD Варшава, т. н. ML, No 193, с. 653, No 195, с. 796-797, No 26; Права « привилегии, No 3, с. 45-47.
285 AGAD Варшава, т. н. ML, No 197, с. 395-399; Права и привилегии, No 5, с. 50-58.
286 М., Вишневский, С. 13.
287 J, Jasnowski, Chodkiewicz Alexander, с. 354 автор не уточняет, откуда эта информация.
288 Арх. сб., том IX, стр. 1-2. О. Николай Раткевич, вице-викарий Супраски, компилирующий в середине XVIII века Хронику Лавры Супраской, со ссылкой на гродецкий фонд сослался на хронику, написанную И. Дубовичем архимандритом Дерманским, которую предоставил Раткевичу Василианин Калужинец литовской провинции.
289 A B, Архив Королевского Двора Заблудовского, оригинал документа с датой: Chorocz, 21 VI 1571 для церкви в Дойлидах; Права и привилегии, No 10, стр. 72-73.