Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 61, с. 112-113

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 61 из 338

С. 112-113

Оригинал (по-польски)

gospodin, o. mitropolit naś, ego m. nebościk Iosif Soltan i igumen, so vseju brateju monastyrja, abychmo dvor Chvoroścu i mesto z nekotorymi ljud'mi, К svoim rukam vzjali, a naprotiv togo, gde by indiej im dali, i my to vyroгитей, iż im duchovnym ljudjam z trudnostju dvor Chvoroścu i mesto dlja Котёот i pricin vsjakich derżati... odnak my, dlja ich pros'by, toe imenie Chvoroścu — dvor i mesto i ljudi nekotorye ku svoim rukam i ku poźitku svoemu vzjali, niżli tych sel, па imja Chvastov, Porosly i tam też dvorca s paśnneju, sto oni pered tym k Chvorośći derżali, u nich ne brali, ani z togo ich rusali, ani тает ich z tych sel, na većnye базу ruśati — stwierdzał Chodkiewicz 273, Kolator dał zakonnikom w zamian majętność Chworostów i Pużyce pod Pińskiem, Fasty i Porosły w sąsiedztwie Białegostoku oraz dobra klewinowskie położone na granicy hospodarskiej włości Suraż i własnych dóbr zabłudowskich 274,

Nie tylko karczmy były przyczyną odzyskania w 1533 r. Choroszczy z rąk zakonników z Supraśla. Może wiązało się to z obawą przed odebraniem zakonnikom tych dóbr w ramach akcji rewindykacji dóbr ziemskich prowadzonych przez Bonę. Trwający proces z Radziwiłłami zbiegał się dokładnie w czasie ze sprawą Choroszczy. Może Chodkiewiczowie mieli do niej wątpliwe prawa, dlatego zakonnicy woleli mieć inne uposażenie i nie narazić się na kłopoty.

Aleksandrowi Chodkiewiczowi potrzebna była Choroszcz jeszcze z innego powodu, znajdujący się tam dwór był usytuowany w sąsiedztwie Knyszyna. Po śmierci bp. Mikołaja Radziwiłła (po 18 X 1529 r.) Bona powierzyła mu w dzierżawę biskupią darowiznę knyszyńską. Zygmunt I polecił wówczas Chodkiewiczowi przewodniczenie komisji, która od 1 XI 1529 r. dokonywała rozgraniczenia Goniądza z Кпузхупет 275. Pierwsza wzmianka o nim jako dzierżawcy knyszyńskim pojawiła się w tytulaturze wystawionego przez niego dokumentu - 24 VIII 1530 r., gdy wraz z żoną i dziećmi uczynił zapis dla monasteru виртавКеро 276. W 1537-1538 r. Chodkiewicz przeprowadził pomiarę włóczną starostwa knyszyńskiego i założył miasto Knyszyn. W liście do Chodkiewicza Bona kazała mu żyto z folwarku knyszyńskiego młócić

na spław i eksportować czamry, tj. najcenniejszy w handlu leśnym asortyment — przeważnie dębowy na budowę okrętów277. Aleksander Chodkiewicz zarządzał Knyszynem do śmierci w 1549 r. 2%278

Zygmunt August odebrał w styczniu 1550 r. Radziwiłłowi włość tykocińską, urząd dzierżawcy tykocińskiego przejął z kolei zięć Aleksandra Chodkiewicza, mąż Zofii — Stanisław Kieżgajło, który jako star. tykociński był wzmiankowany w 1552 r. i był nim do śmierci w lutym 1554 г. 279

Również inny dział dóbr białostockich trafił do wielkiego dominium chodkiewiczowskiego. Były nimi dobra dojlidzkie. W archiwum Chodkiewiczów w 1614 r. był przechowywany List pargaminowy pod 7 zawiesistymi pieczęciami pod datą: w Wilnie roku 1528 Julii 9, indykta 1, panów Macieja i Mikołaja Jundziłow na przedaż Doylid JP Aleksandrowi Chodkiewiczowi staroście brzeskiemu280, Dojlidy wówczas obejmowały zresztą również tę część dóbr białostockich, która stanowiła własność innego z synów Raczka Tabutowicza — bpa łuckiego Wacława (zm. w 1462 r.). Dział po biskupie, którego siedzibą był pewnie dwór w Białymstoczku, u źródeł Białej odziedziczył pozostały przy życiu Jundził Raczkowicz. W ten sposób ostatecznie do Aleksandra Chodkiewicza trafiły aż 3, spośród 4 działów raczkiewiczowskiego nadania: Fasty (zap. po Janie), Białostoczek (po bp. Wacławie) i Dojlidy (po Jundzile) 281,

Data wzięcia do niewoli Iwana Chodkiewicza 1 X 1482 r. była terminem, przed którym marszałek wielkoksiążęcy uzyskał też nadanie puszczy Błudów nad Supraślą, bowiem Aleksander Chodkiewicz później odzyskiwał tę swą ojcowiznę282, Ponownie ją utracił w 1509 r., gdy został posądzony o współudział w spisku, zaaresztowany i osadzony w więzieniu wraz 2 kilku innymi panami litewskimi. Dopiero po dwóch latach, w maju 1511 r. odzyskał wolność, a wraz z nią i łaskę monarchy. Wszedł ponownie do grona pa-

Сноски

273 Arch. sb., t. IX, nr 18, s. 41-45.

274 Wcześniej mocą aktu kupna-sprzedaży wystawionego w Choroszczy 26 XII 1528 r. nabył Klewinów od Grzegorza Zofonowicza Denisewicza zwanego Żabą. Żaba, sługa Krzysztofa Szydłowieckiego posiadał je z nadania Zygmunta I w Wilnie 20 II 1513 r., potwierdzonego w Krakowie 28 X 1518 r. Zob. Prawa i przywileje..., nr 4, s. 47, nr 14, s. 86.

275 w, Pociecha, Królowa Bona, t. 3, s. 159-161.

276 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1. nr 17, К. 17. Zob. Z. Luba-Radzimiński, Sprawa odrębnego pochodzenia Chodkiewiczów litewskich i białoruskich, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie” 1928, t. VIII, s. 130.

277 W. Pociecha, Królowa Bona, t. 3, s. 170; M. Dovnar-Zapolskij, Gossudarstuennoe chozjajstvo, s. 285.

278 Czas zarządu dzierżawą knyszyńską jest słabo udokumentowany, a historycy podają różne daty: A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 247 (1530-1547 r.), cz. 3, s. 247 (1530–1545 r.); J. Jasnowski, Chodkiewicz Aleksander, s. 354 (1530-1544). Jeszcze 7 III 1548 r. Zygmunt August słał list swemu namiestnikowi Aleksandrowi Chodkiewiczowi. Por. CPAHB Mińsk, F. 1744, op. 1, nr 1, k. 207-208.

279 А. Boniecki, Poczet, s. 124.

280 АР Kraków, AMCH, nr 35, К. бу; Prawa i przywileje..., nr 14, s. 90; AGAD Warszawa, ML, nr 209, s. 265-266.

281 J. Maroszek, Wokół najstarszych dziejów dóbr białostockich, s. 1.

282 Dokumenty nadawcze na puszczę Błudów zapewne przepadły, gdy Iwan Chodkiewicz dostał się do niewoli tatarskiej. Zob. J. Wiśniewski, Początki Białegostoku, s. 21.

Перевод на русский (машинный)

, о. митрополит наш, эгоист Иосиф Солтан и игумен,,, и, и. Но мы, да будет им, да будут они, да пребудет с ними суд, да пребудет с нами земля, да не пребудет с ними земля, да не прейдут они пред лицем Твоим.273Колатор дал монахам в обмен имущество Хворостов и Пужице под Пинском (Pińsk), Фасты и Порослы в окрестностях Белостока, а также клевиновские владения, расположенные на границе владений Сураж и собственных заблуждений.274,

Не только таверны были причиной восстановления в 1533 г. Хорощи от рук монахов из Супрасля. Может быть, это было связано с опасениями отобрать у монахов эти блага в рамках акции ревиндикации земельных ценностей, проводимой Боной. Продолжающийся процесс с Радзивиллами совпадал точно во времени с делом Хорощи. Может быть, Ходкевичи имели другие проблемы в отношении монахов, поэтому у них не было никаких прав.

Александру Ходкевичу понадобилась Хорош еще и по другой причине, находившийся там королевский двор был расположен по соседству с Кнышином. После смерти епископа Николая Радзивилла (после 18 X 1529 г.) Бона доверила ему в аренду епископское пожертвование книшинское. Сигизмунд I поручил тогда Ходкевичу председательство комиссии, которая с 1 XI по 1529 г.275. Первое упоминание о нем как о арендаторе Кнышинском появилось в названии выданного им документа 24 августа 1530 года, когда он вместе с женой и детьми сделал запись для монастыря виртаушеро276. В 1537-1538 годах Ходкевич измерил копьем старосты Кнышина и основал город Кнышин. В письме к Ходкевичу Бона приказала ему жито из Кнышинского фольварка молотить

на плаву и экспортировать чамры, т.е. самый ценный в лесной торговле ассортимент в основном дубовые для строительства кораблей277Александр Ходкевич управлял Кнышином до своей смерти в 1549 году.278

В январе 1550 года Сигизмунд Август отобрал у Радзивилла Тыкоцинское владение, а должность арендатора Тыкоцинского перенял зять Александра Ходкевича, муж Софии Станислав Кежгайло, который как стар. Тыкоцинский был упомянут в 1552 году и был им до своей смерти в феврале 1554 года.279

Также другой отдел белостокских владений попал в большую доминион Нокевичей. Ими были дольмены. В архиве Ходкевичей в 1614 г. хранился Паргаминовый лист под 7 подвесными печатями под датой: в Вильнюсе 1528 г. Юлия 9, индикта 1, господа Мацея и Николая Юндзилова на передачу Дойлиду Александру.280Дойлиды в то время включали, впрочем, и ту часть белостокских владений, которая принадлежала другому из сыновей Рачека Табутовича бпа луцкого Вацлава (умер в 1462 г.). Отдел епископа, где, вероятно, находился королевский двор в Белостоке, у источников Белой унаследовал оставшиеся в живых Юндзил Рачкович. Таким образом, до Александра Ходкевича дошел до 3281,

Дата взятия в плен Ивана Ходкевича 1 октября 1482 года была сроком, до которого маршал великокняжеский получил также дар пустыни Блюд над Супраслой, так как Александр Ходкевич позже возвращал эту свою родословную.282В 1509 году он был арестован и заключен в тюрьму вместе с двумя другими литовскими господами. Только через два года, в мае 1511 года, он был освобожден, а вместе с ней и благосклонность монарха. Он снова вступил в ряды па-

Сноски

273 Сб., том IX, No 18, с. 41-45.

274 До этого силой акта купли-продажи, выданного в Хороше 26 декабря 1528 г., приобрел Клевинов у Гжегожа Зофоновича Денисевича по прозвищу Ляба. Лягушка, слуга Кшиштофа Шидловецкого, имела их от дарения Сигизмунда I в Вильнюсе 20 II 1513 г., подтвержденного в Кракове 28 X 1518 г. См. Права и приви...

275 Утешение, Королева Бона, т. 3, с. 159-161.

276 CAADR Москва, Е. 389, op. 1. No 17, К. 17. См. С. Люба-Радзиминский, Дело об отдельном происхождении Ходкевичей литовских и белорусских, «Ежегодник Польского Геральдического Общества во Львове» 1928, том VIII, с. 130.

277 В. Утеха, Королева Бона, т. 3, с. 170; М. Девнар-Запольская, Госсударштуэнное хозяйство, с. 285.

278 Время правления Кнышинской аренды плохо документировано, а историки дают различные даты: А. Яблоновский, Подляшье, ч. 2, с. 247 (1530-1547 гг.), ч. 3, с. 247 (J. Jasnowski, Chodkiewicz Alexander, с. 354 (1530-1544). Еще 7 III 1548 г. Зигмунд Август

279 А. Бонецкий, Почет, с. 124.

280 АР Краков, AMCH, No 35, К. Я.; Права и привилегии..., No 14, с. 90; AGAD Варшава, ML, No 209, с. 265-266.

281 Вокруг древнейшей истории белостокских богатств, с. 1.

282 Документы для передачи в пустыню Блуд, вероятно, пропали, когда Иван Ходкевич попал в татарский плен. См. J. Вишневский, Начало Белостока, стр. 21.