Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 57, с. 104-105

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 57 из 338

С. 104-105

Оригинал (по-польски)

Zwracają uwagę inne miejsca, które mogłyby być domniemaną lokalizacją zamku gasztołdowskiego. Pierwsze z nich to obszar dzielnicy nazywanej Kaczorowo256. Gdy spaleniu uległ zamek obronny w Tykocinie, w 1522 r. osadzono tam 9 rodzin żydowskich. Odnośny dokument dla osadników wystawił w Grodnie Olbracht Gasztołd pisząc, że temi czasy przyjęliśmy Żydów grodzieńskich w miasto nasze tykocińskie... i daliśmy im miejsce na ulicy, na Kaczorowie, za mostem, gdzie mają domy sobie pospołu jeden wedle drugiego posiedlić i pobudować. Też daliśmy im ostrów na Kaczorowie, gdzie był staw i na tym ostrowiu mają sobie postawić szkołę żydowską... Miejsce też kładzenia się, gdzie martwe chować mają daliśmy im za ogrody miejskimi, wjeżdżając w bór, pierwszą górę nad rzeką..257. Ostrów, czyli wyspa otoczona stawem, na której może zmieścić się bożnica przypomina teren po spalonym zamku. Zdaje się, że Żydom osiedlającym się w Tykocinie zależało też na obronności miejsca, by zabezpieczało ich przed antagonistami. Dokument niestety nie wspominał o tym, że było to miejsce pogorzeliska zamkowego, choć dodatkowo wzmacnia argumentację zbieżność chronologiczna faktu pożaru (ok. 1519 r.) i osiedlenia się Żydów (1522 r.) — jest symptomatyczna. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że identycznie działo się później, w innych miastach podlaskich, gdy docierały do nich grupy osadników żydowskich. Wówczas dzielnice żydowskie lokalizowano nie na gruntach należących od dawna do chrześcijańskich mieszczan, ale na ziemi dworskiej. W centrach miasteczek bywał to grunt pozostały po nie istniejących rezydencjach. Przykładem służyć może żydowska dzielnica w Goniądzu rozlokowana na miejscu nie istniejącego zamku goniądzkiego, czy dzielnica żydowska w Knyszynie, która powstała na tzw. Ogrodnikach Dworskich, gdzie w XVI w. mieszkała służba zatrudniona w rezydencji królewskiej, a po jej likwidacji pustkująca?73. Inne place i grunty miejskie w Tykocinie były już od czasu lokacji w 1425 r. zajęte przez mieszczan, a Gasztołd mógł Żydów osiedlić jedynie na własnym gruncie, taką rezerwą dysponował w miejscu pogorzeliska zamkowego. Za lokalizacją w tym miejscu zamku gasztołdowskiego każe przemawiać szczególne usytuowanie — poza rzeczką Motławą i charakterystyczny258

wrzecionowaty układ ulic omijających centrum Kaczorowa, gdzie powstał Rynek Boźniczy i wzniesiono synagogę.

Drugim miejscem prawdopodobnej lokalizacji zamku gasztołdowskiego w Tykocinie był teren, na którym w l. 1633-1645 zbudowano Alumnat Żołnierski. Zachowany w archiwalnej kolekcji Zygmunta Glogera Inwentarz starostwa tykoczinskiego po śmierci niebosczyka Jopa Pretphusa starosty tykocińskiego... p. Łukaszowi Gorniczkiemu sekretarzowi JKM staroście tykocińskiemu podany roku 1571 dnia 31 miesiąca Decembra opisuje w miejscu, gdzie usytuowany jest Alumnat: Dworzec Stary wedle mostu przeciwko bernardinom. W 1571 r. opisywano go tak: Wszedszy w dwór, po prawej ręce dom stary dranicami pokryty, czołem ku miastu, z gankiem i wschodem starem. Na górze sień, w niej drzwi... a w uszaku skobl wielka dla zapierania drągiem. W tej sieni okno ku zamku [Zygmunta Augusta - J. M.], w niem krzyż żelazny... Po lewej ręce izba... W izbie piec biały, polewany... Z tej izby w bok, ku zamku komora... Komórka potrzebna... Przeciwko temu mieszkaniu, zasie w stajni, po prawej ręce ku klasztoru kownata... Na dole pod izbą i komorą, komór 3... A na drugim końcu, od klasztora, pod kownatą komora czwarta, zła. Przy tym domu niedaleko stoi szopa stara, dramicami pokryta, tyłem ku zamku. W niej był warsztat stalmacha i kołodzieja... Od tej szopy niedaleko stoi dom długi, dranicami pokryty, końcem jednem ku zamku, a drugim ku miastu, a czołem ku klasztorze. W niem na jednym końcu od zamku mieszka [Brajer — J. M.] Łukasz stolarz... Podle tego mieszkania, pod temże dachem mieszkanie drugie... Podle tego mieszkania jeszcze mieszkanie trzecie... Od tego domu niedaleko ku mostu stoi kuchnia stara... Podle tej kuchnie stoi szopa długa, nowo dranicami pokryta... Połowice jej obrócono na warsztat stalmachowi i kołodziejowi, druga połowa na stajnię... Przy tejże szopie jest zwonek dla zwonienia na robotniki. Przy tej szopie kuna do sadzania... W srzodku tego dworcza dom stary dranicami pokryty, w końcu jego po prawej ręce jest kuźnia, kowalska komórka dla chowania węglia, do niej chodzenie z kuźnie. Podle kuchnie we srzodku, gdzie sień, komin jest murowany dla slosarza... Ten dworzec tak stoi nie ogrodzony...2"4 Opisywany teren zajmował naroże Rynku (miasta lokowanego w 1425 r.), jednym bokiem przylegał do mostu przez Narew, drugim graniczył z rzeką. Przytoczony opis Starego Dworca nie był dotąd znany badaczom dziejów miasta i twierdzy. Może zbudowano go ok. 1522 r., gdy spłonął zamek gasztołdowski?

274 AP Kraków, ZZG, nr 108, К. 324v.

Сноски

256 Cenny plan zachodniej części miasta Tykocina (na zach. od rzeki Motławy) zatytułowany Retablissement plan von dem abgebrudten theil der Stadt Tikoczin, z czasów pruskich, a więc z l. 1795-1806 znajduje się w AGAD Warszawa, Zb. kart., nr 302-2 (PP PKZ Warszawa, nr 4108). Fotografię planu zamieścił w swoim studium J. Kubiak, Tykocin woj. białostockie. Studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego miasta, Warszawa 1975.

257 AGAD Warszawa, KK, nr 80, dz. III, s. 94-102.

258 7. Kloza, 1. Maroszek, Dzieje Goniądza.

Перевод на русский (машинный)

Обращают на себя внимание и другие места, которые могли бы быть предполагаемым местом расположения замка. Первым из них является район под названием Качорово256. Когда гора сгорела в Тыкоцине, в 1522 году там поселились 9 еврейских семей. Соответствующий документ для поселенцев выставили в Гродно Ольбрахт Гаштолд, написав, что в те времена мы приняли евреев в наш город тыкочин... и дали им место на улице, на Качорове, за мостом, где они должны жить друг с другом.257. Острув, или остров, окруженный прудом, на котором может поместиться богослужение, напоминает территорию после сожженного замка. Кажется, что евреи, поселяющиеся в Тыкочине, также заботились о защите места от антагонистов. Документ не упоминал, что это место было замковым погорельцем, хотя это еще больше усиливает аргументацию хронологического факта пожара (15). В центрах городков это место оставалось после несуществующих резиденций. Примером может служить еврейский квартал в Гонидзе, расположенный на месте несуществующего гониньского замка, или еврейский район в Кнышине, который был основан на так называемых садоводческих дворниках, где в XVI веке жила служба, нанятая в царской резиденции, а после ее ликвидации земля.258

Веретенообразная система улиц, минующих центр города Качорова, где был создан рынок Бозница и построена синагога.

Вторым местом вероятного расположения королевского замка в Тыкоцине был замок, на котором в 1. 1633-1645 годах был построен Большой мост. Сохранился в архивной коллекции Зигмунда Глогера Инвентарь старосты Тыкочинского после смерти покойного Йопа Претфуса старосты Тыкоцинского... г. Лукашу Горничному в день тице. Слева от замка находится комната... В конце комнаты белая печь... Из этой комнаты в сторону, к замку кладовая... Клетка нужна... Напротив этой квартиры, кузница в конюшне, правая рука кузнеца... Внизу под палатой и кладовкой, камеры 3... А на другом конце, от монастыря, под кузницей четвертая камера, злая. Рядом с этим домом стоит крыша по дереву. По этой кухне стоит длинный сарай, недавно каменоломня была покрыта. Половина его была обращена на мастерскую для сталеваров и колесников, другая половина - на конюшню... Рядом с этим сараем есть звон в угольниках. На этом сарае посадочная куница... В озёре этого дворового дома старый каменщик покрыт, в конце его правой рукой находится кузница. 1522 г., когда сгорел замок.

274 AP Краков, ZZG, No 108, К. 324v.

Сноски

256 Ценный план западной части города Тыкочина (на западе от реки Мотлавы) под названием Retablissement plan von dem abgebrudten theil der Stadt Tikocín, от 1 1795-1806 находится в AGAD Варшава, Zb. карты, No 302-2 (PP PKZ Варшава, No 4108). Фотография плана размещена в вашем исследовании.

257 АГАД Варшава, KK, No 80, dz. III, с. 94-102.

258 7. Клоза, 1. Марокканцы, Иеремия.