Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 55, с. 100-101
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 100-101
Оригинал (по-польски)
łocku. Miał tego dokonać za radą Wojciecha Tabora bpa wileńskiego i kapituły jego, tudzież dostojników duchownych i świeckich WKL oraz za zgodą wszystkich Rusinów ziemi połockiej, tak rycerstwa, jak i stanu plebejskiego. Nadał braciom mniejszym zakonu św. Franciszka, zwanych bernardynami, pracującym gorliwie około przywiedzenia schizmatyckich Rusinów do jedności wiary z Kościołem rzymskim miejsce pod zamkiem hospodarskim w Połocku, oznaczył jego położenie i rozciągłość. Mieli tam bernardyni wybudować kościół ku czci Boga Zbawiciela i NMP, a klasztor pod wezwaniem św.św. Franciszka i Bernardyna247,
Fundacja bernardyńska w Tykocinie miała bliski związek z polityką króla Kazimierza Jagiellończyka wobec schizmatyków, których monarcha ten chciał w pełni złączyć z Kościołem katolickim. Wariant misji bernardyńskich, obok koncepcji połączenia w ramach Unii Florenckiej obu Kościołów, miał służyć scementowaniu obu państw, oderwaniu wielkiej rzeszy wyznawców wschodniego chrześcijaństwa od wpływów moskiewskich, które się coraz bardziej nasilały w czasach późniejszych.
W XIX-wiecznym archiwum parafialnym tykocińskim znajdowała się Kroniczka zakonna bernardynów tykocińskich, zatytułowana Syntagma Archivisticum..., którą w 1733 r. przekopiowano z oryginału. Niektóre jej fragmenty znane są dzięki dziejopisowi kościoła tykocińskiego — ks. Stanisławowi Jamiołkowskiemu. Posługiwał się on ponadto fascykułem Ignacego Kapicy, archiwisty brańskiego zatytułowanym: Documenta Antiquitatem Conventus Reverendum Patrum Bernardinorum Ticocinensium. Ks. Jamiołkowski pisał: Marcin Gasztołd... wielki kościół i klasztor rozpoczął budować, ale tylko chór i okolenie („ambitus”), zapewne oparkanienie na konwent były zbudowane, gdy wojewoda umarł. Po nim umarła i żona, mówi „Kroniczka”... Uwijali się zakonnicy z objęciem posesją tej fundacji, gdyż ich archiwa mówią, że już w г. 1479, więc jednocześnie po wysłanej do Rzymu prośbie tykocińską fundację Marian de Jeziorko, wikariusz prowincjonalny krakowski: bo wszyscy bernardyni (których jeszcze i tu fratres Minores nazywano) z Polski do Tykocina przybyli. Kościół ten, czy tylko część kościoła za Marcina Gasztołda zbudowanego, był pod tytułem jak i dzisiejszy pobernardyński — Nawiedzenia NMP, a opatrzony był przez fundatora, mówi kronikarz, w bogate naczynia święte i aparaty. Roku 1489 dnia 29 VIII... pokonsekrował go Jakub bp margaryteński, sufragan płocki, za szczególnym pozwoleniem bpa wileńskiego Andrzeja, z nadaniem 40 dni odpustu?63,248.
Zdumiewającym jest usytuowanie klasztoru bernardyńskiego — na narwianej kępie, wśród bagien, na drugim brzegu niż miasto Tykocin i zamek gasztołdowski. Pokonać było trzeba nie tylko trudności wynikające z niedogodności miejsca, częstych powodzi i wilgotności terenu, ale również względy formalne. Drugi brzeg Narwi położony był już w granicach diecezji wileńskiej, stąd przy konsekracji szczególnego pozwolenia udzielił bp wileński, gdy Tykocin zgodnie z bardzo dawną tradycją, leżący na lewym brzegu rzeki do 1425 r. należał do diecezji płockiej, a od 1425 r. do łuckiej249. Nie biegła przy klasztorze jeszcze wówczas główna droga z Mazowsza do Grodna i Wilna, którą w sąsiedztwie bernardynów poprowadził syn Marcina Gasztołda — Olbracht, o czym wspominali komisarze królewscy opisujący granicę własności gasztołdowskiej w 1533 r. A więc po co? Jedyną sensowną odpowiedzią na postawione wyżej pytanie jest to, że musiały być jakieś jeszcze inne ważne powody, dla których usytuowano w tym miejscu klasztor, powody znacznie ważniejsze od lokalnych potrzeb i uwarunkowań, a nimi mógł być dwór myśliwski odwiedzany przez władcę w czasie polowań i prowadzonych tu rozmów politycznych i przygotowań dyplomatycznych. Dwór, do którego przybywali najważniejsi dostojnicy państwowi i to dla nich pewnie, przy drodze wkraczającej w obręb puszcz usytuowano klasztor. Zwraca uwagę rozmach, z jakim zakładano klasztor bernardynów w Tykocinie — wielkość świątyni klasztornej, wirydaża (ambitu), wybudowanie ich z muru, co w tych stronach było niezwykłym precedensem, zwłaszcza gdy wokół puszcze gasztołdowskie dostarczały pierwszorzędnego surowca, ściągnięcie z Krakowa — jeśli wierzyć słowom Kroniczki — wszystkich bernardynów na czele z najważniejszym działaczem bernardyńskim Marianem z Jeziorka. Wielkość fundacji była tak duża, że oparła się ona nawet planom Zygmunta Augusta budowy twierdzy Tykocin, a bernardyni, którym król kazał opuścić klasztor do jego śmierci tego nie wykonali, mimo rozbiórki znacznej partii budynków klasztornych pozostali na miejscu: bracia nie ustąpili z klasztorem, grobli munitii zamkowej, ale jednak ustąpili klasztornego ogrodu, sadu, budowania cel, izb, które popsowano tak, iż same mury tylko prawie zostały. Co po śmierci Regis Augusti caetera zatopiono ziemię biorąc na wały zamkowe, tak iż i dotąd nie mogą się bracia poratować (po 1603 r.). Wśród uwag o pierwotnej fundacji zwraca też uwagę kwestia cennych utensyliów kościelnych, które ofiarował Marcin Gasztołd. Między innymi przedmiotami znajdował się tam kielich znaczny, staroświecki, srebrzysty, pozłocisty, gałka
Сноски
247 KDKW, nr 292, s. 340-341, nr 319, s. 376-378, nr 409, s. 472-473, nr 460, s. 536–538. ‚
248 5. Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 46, s. 751.
249 1. Królik, Organizacja dekanalna diecezji łuckiej i brzeskiej w XVII i XVIII wieku, Lublin 1981, s. 8.
Перевод на русский (машинный)
Локку. Он должен был сделать это по совету Войцеха Табора вильнюсского и его капитула, а также с согласия всех русинов полоцкого края, рыцарства и плебейского сословия. Он дал братьям меньшим ордена святого Франциска, называемых бернардинами, ревностно трудящимися около веры.247,
Бернардинский фонд в Тыкоцине был тесно связан с политикой короля Казимира Ягеллончика в отношении раскольников, которых этот монарх хотел полностью связать с Католической Церковью. Вариант бернардинских миссий, наряду с концепцией объединения в рамках Флорентийского союза обеих Церквей, должен был служить сцементированию обоих государств, отделению большого множества последователей восточного христианства от все более влиятельных в последующие времена московских государств.
В XIX веке в тыкоцинском архиве находилась монахиня бернардинского ордена, окрестившая его «Syntagma Archisticum...», которую в 1733 году перекопали из оригинала. Некоторые ее фрагменты известны благодаря истории Тыкоцинской церкви ксёндзу Станиславу Ямиолковскому. Кроме того, он пользовался фась facycucem Kapgna 1479, то есть одновременно после посланного в Рим тикочинского фонда Мариан де Озероко, краковский провинциальный викарий: потому что все бернардины (которых еще и здесь говорили о гофрах Минорес) приезжали в Тыкочин. Эта церковь, или только часть костела при Мартине Гастольде была построена под названием, как и сегодняшние послебернардынский Навенский.248.
Поразительным является расположение бернардинского монастыря под 14-й рекой, лежащей на рвёном купье, среди болот, на другом берегу, чем город Тыкоцин и замок Гастольд. Необходимо было преодолеть не только трудности, связанные с неудобствами места, частыми наводнениями и влажностью местности, но и формальные соображения. Другой берег Нарева был расположен уже в границах епархии в Бильске, отсюда249. В то время при монастыре еще не проходила главная дорога из Мазовии в Гродно и Вильнюс, которую в соседстве бернардинов вел сын Марцина Гаштольда Ольбрахт, о котором королевские комиссары описывали усадьбу в гастольдовском дворце в 1533 году. Так зачем? Единственный разумный ответ на поставленный выше вопрос заключается в том, что должны быть какие-то другие причины. Обращает на себя внимание размах, с которым был основан бернардинский монастырь в Тыкоцине размер монастырского храма, виридаж (амбит), построение их из стены, что в этих местах было необычным прецедентом, особенно когда вокруг гестольдовских пущей поставлялось первоклассное сырье, вывод из Кракова если верить словам Хроники всех бернардинов во главе с важнейшим деятелем Озертиров. Размер фонда был настолько велик, что он даже упирался в планы Сигизмунда Августа построить крепость Тыкоцин, а бернардинцы, которым король приказал покинуть монастырь до его смерти, не сделали этого, несмотря на снос значительной части монастырских зданий остались на месте: братья не уступили монастырь, плотины замковой общины, но все же уступили место монастырскому саду, саду, целям.
Сноски
247 КДКВ, No 292, с. 340-341, No 319, с. 376-378, No 409, с. 472-473, No 460, с. 536-538.
248 5. Ямиолковский, Тыкоцин, «Католический обзор» 1879, No 46, с. 751.
249 1. Кролик, Деканальная организация Луцкой и Брестской епархий в XVII и XVIII веках, Люблин 1981, стр. 8.