Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 54, с. 98-99
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 98-99
Оригинал (по-польски)
Mathias Arciechowski cognomentae List doctor medicinae SRM, qui calcium argentum decoratum sufficientem ecclesiae donavit, nec non casulam praeciosissimam cum aurofregio, cum superminente de super Стисе in scapulis et margaritis compacta, libro etiam multos, loco perpetuo donavit244, Jeszcze inwentarz z ok. 1750 r. notował w wyposażeniu kościelnym krzyż wielki srebrny, cały pozłacany. Krucyfiks ograbiono ze złotej szaty i drogocennych pereł. Drugim jest relikwiarz Drzewa Krzyża św. zawierający relikwie świętych, m.in. Piotra, Andrzeja, Wawrzyńca, Eustachego, Karola, Wolfganga, Tomasza, Macieja, Carola, Idziego, Sylwii, Korduli, Marka i Medarda, Leonarda, Romana, Sabiny, Barbary, Katarzyny, Agnieszki i Apolonii 245.
Już wcześniej, przed 4 X 1474 r. papież skierował specjalną bullę do Marcina Gasztołda, której treści nie znamy, choć wzmiankuje o niej przebywający w Kijowie patriarcha antiocheński, nuncjusz i poseł papieski — Ludwik. O nuncjuszu tym wydawcy Kodeksu dyplomatycznego katedry i kapituły wileńskiej pisali: osobistość nadzwyczaj ciekawa, zbyt głośna za swoich czasów, dzisiaj niemal całkiem zapomniana, już dla współczesnych zagadkowa, różnie i w historiografii osądzana. Mąż ten zasługuje na uwagę także z tego względu, iż w dziejach Polski, o którą się otarł przelotnie odegrał rolę dotychczas nie wyjaśnioną246. Niezrozumiałość aktu patriarchy Ludwika może wynikać z faktu, że wspomniana bulla odnosiła się do fun-
dacji bernardynów w Tykocinie, a w dokumencie wystawionym W Kijowie 4 X 1474 r. opuszczono może jedynie słowa in Tykocin dioecesis Vilnae — reszta się zgadza. Dokument dotyczyłby więc konwentu bernardyńskiego tykocińskiego, a nie kościoła NMP w Wilnie na Piasku, który już wcześniej uzyskał specjalną bullę. Była to dość powszechna praktyka w tych czasach. Charakterystycznym jest, że w zachowanej bulli papieskiej z 13 II 1480 r. zezwalającej na tykocińską fundację dokonywano również pewnych zmian. Otóż w miejscu gdzie zapisane jest Vilnensis dioecesis petitto continebat zauważamy, że słowa te dopisano później, na miejscu wyrazów wyskrobanych. Podobnie niżej, w miejscu gdzie jest napisane: et oppido Ticcocino nuncupato praefatae dioecesis podobnie postąpiono z wyrazem, który wcześniej znajdował się w miejscu słowa praefatae?!. Może więc czas pierwszej próby ulokowania bernardynów w Tykocinie należałoby przesunąć na rok 1474? Sprawa wymaga dalszych badań.
Bernardyni prowadzili szeroko zakrojoną akcję nawracania schizmatyków na rzymski katolicyzm. W 1475 r. wikariusz i bracia prowincji polskiej, mający swoje domy na Litwie i Rusi zwrócili się do papieża z prośbą o dopuszczenie schizmatyków do swoich kościołów na nabożeństwa oraz niezachowanie interdyktu, jeśli go kościół katedralny lub macierzysty nie zachowuje. Inna bulla papieża Sykstusa IV wikariuszowi generalnemu bernardynów ргоwincji polskiej Marianowi z Jeziorka i przez niego delegowanym zakonnikom tegoż zakonu z 31 VHI 1481 r. nadała władzę przyjmowania na łono Kościoła katolickiego Greków, Rusinów, Wołochów, Ormian, schizmatyków i heretyków na Litwie, Źmudzi, Rusi, Wołoszczyźnie, w Scytii, Tartarii i we WSZystkich ziemiach pogańskich według bulli florenckiej papieża Eugeniusza IV, tudzież rozgrzeszania ich od wszelkich cenzur i kar kościelnych, dyspensowania ich duchownych od nieprawidłowości i przywracania ich do urzędów, nadając im te same przywileje i łaski, jakie bracia tego zakonu w Ziemi Świętej i Bośni otrzymali od poprzednich papieży. Brewe to potwierdził papież Innocenty VIII, na prośbę przybyłych do Rzymu wysłanników bernardynów polskich 19 VI 1487 r.
Podobną protekcją darzył bernardynów również Aleksander Jagiellończyk. On to 15 П 1494 r. dokumentem wystawionym W Grodnie nadał grodzieńskim bernardynom plac i miejsce swego starego dworu książęcego wraz z ogrodem i sadem nad rzeką Niemnem na założenie i budowę klasztoru. Jednocześnie zakazał surowo, aby ktokolwiek w tym czynił im przeszkody. Pewnie w 1498 r. Aleksander wystawił przywilej dla bernardynów w Po-
261 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 8932.
Сноски
244 Archiwum Prowincji OO. Bernardynów w Krakowie, L-15, s. 71.
245 Dziś w kościele farnym św. Trójcy w Tykocinie.
246 Wiadomość o pobycie Ludwika patriarchy antiocheńskiego pochodzi z oryginalnego dokumentu pergaminowego, który on wystawił dla Marcina Gasztołda. W dokumencie tym Ludwik z mocy bulli dla Marcina Gasztołda oznajmił, że kościołowi NMP konwentu franciszkańskiego w Wilnie mocą apostolską udzielił był osobnym swoim przywilejem pewnych odpustów na pewne dni. Niniejszym tak ustnie, jak i na piśmie (mocą wspomnianej bulli papieskiej) nadał 7 lat i tyleż kwadragen odpustu wszystkim chrześcijanom pokutującym i spowiadającym się, którzy wezmą udział w procesji z Najświętszym Sakramentem w uroczystości wszystkie maryjne, świętych Franciszka Wyznawcy, Mikołaja, Antoniego, Ludwika i Klary oraz na każdą niedzielę, jeśli odmówią naznaczone pacierze ku czci Męki Pańskiej, ku NMP i o zachowanie wiary chrześcijańskiej i Kościoła Rzymskiego. Gdyby przywilej ten odpustowy nie zachował się był w oryginale, byłoby się skłonnym do podejrzewania autentyczności jego, a to raz z powodu ogólnej intytulacji wystawcy, nie podającego wbrew stałej praktyce kurialnej imienia papieża, którego się mieni wysłannikiem, a po wtóre z powodu zawiłej i wprost niezrozumiałej redakcji zarówno w tntytulacji jak w ustępie ekspozycji; w pierwszej uzasadniającej władzę apostolską wystawcy (do czego i później powraca), jest mowa o bulli jakoby współczesnego papieża, zresztą zupełnie nieznanej, do Marcina Gasztołda; w drugiej zaś nie można należycie wyrozumieć stosunku do siebie obu nadanych przez tego patriarchę odpustów kościołowi franciszkańskiemu w Wilnie, snać pierwsze wydawały się oo. franciszkanom niedostateczne. Wątpliwości te, jak i zarazem autentyczność odpustowego tego aktu uzasadnia az nadto sama osobistość wystawcy — por. KDKW - nr 288, s. 338.
Перевод на русский (машинный)
Mathias Arciechowski cognomentae List doctor medicinae SRM, qui calcium argentum decoratum sufficientem ecclesiae donavit, nec non casulam praeciosissimam cum aurofregio, cum superminente de super dise in scapulis etis margaritis lota lo.244, Еще инвентарь с ок. 1750 г. записывал в церковной экипировке большой серебряный крест, весь позолоченный. Распятие было украдено из золотой одежды и драгоценных жемчужин. Второй является реликвия Дерева Святого Креста, содержащий мощи святых, в том числе Петра, Андрея, Лоренцо, Евстафия, Карла, Марка Вольфа Кароль245.
Еще раньше, до 4 октября 1474 года, папа направил специальную буллу Мартину Гастольду, о содержании которой мы не знаем, хотя о ней упоминает находящийся в Киеве антиохийский патриарх, нунций и папский посланник Людовик. О этом нунции издателе дипломатического кодекса собора и виленской капитули писали: персона чрезвычайно интересная, слишком громкая для своего времени, почти забытая сегодня.246. Непонимание акта патриарха Луи может быть связано с тем, что упомянутая булла имела в виду
Бернардинский собор в Тыкоцине, а в документе, выданном В Киеве 4 X 1474 года, возможно, были оставлены только слова in Tokocin dioecesis Vilnae остальное согласуется. Документ был бы посвящен II Бернардинской конвенции в Тыкоцинском соборе, а не церкви NMP в Вильнюсе на Песке, который уже получил специальную буллу. Это была довольно распространенная практика в те времена. Аналогичным образом, в месте, где написано: et oppido Ticcocino nuncupato praefatae dioecesis было сделано то же самое с выражением, которое ранее находилось на месте слова praefatae?. Может быть, время первой попытки размещения бернардинов в Тыкоцине следовало бы перенести на 1474 год? Дело требует дальнейших исследований.
Бернардины вели широкомасштабную акцию по обращению раскольников в римский католицизм. В 1475 году викарий и братья польской провинции, имеющие свои дома в Литве и Руси, обратились к папе с просьбой разрешить раскольникам посещать свои церкви на богослужения и не соблюдать интердикта, если его не хранит кафедральный или материнский костел из IV Ватиканского Собора. Привилегии на прием в лоно католической церкви греков, русинов, волохов, армян, раскольников и еретиков в Литве, муды, Руси, Волосцкой области, в Скифии, Тартарии и во всех языческих землях, по мнению флорентийского папы Евгения IV, а также от их отпущения на церковном цензуре.
Аналогичную защиту бернардинов оказал и Александр Ягеллончик. Он 15 р. 1494 г. документом, выданным в Гродно, придал бернардинским бернардинам площадь и место своего старого королевского двора вместе с садом и садом на реке Немане на создание и строительство монастыря. Одновременно запретил кто-либо в этом отношении делать для них препятствия.
261 AGAD Варшава, Zb. doc. перг., No 8932.
Сноски
244 Архив провинции Бернардинов в Кракове, L-15, с. 71.
245 Сегодня в церкви Святой Троицы в Тыкоцине.
246 Известие о пребывании Людвика Антиохийского патриарха исходит из оригинального пергаментного документа, который он выставил для Мартина Гастольда. В этом документе Людвиг из буллы для Марцина Гастольда заявил, что для церкви НМП францисканской конвента в Вильнюсе апостольской силой предоставил отдельное привилегирование определенных индульгенций на определенные дни. Настоящим, как устно, так и письменно (властью упомянутой папской буллы), он дал семь лет и столько же квадрагена индульгенции всем христианам, покаявшимся и исповедующимся, которые примут участие в процессии со Святыми Дарами во время торжества все марийные, святые Франциска Исповедника, Николая, Антония, Людовика и Клары, и каждое воскресенье, если они будут чтить память о Господе. Если бы эта индульгенционная привилегия не сохранилась в оригинале, то, казалось бы, патриархально-отступническое отношение было бы, впрочем, подозрительно его подлинности, а это один раз из-за общей инициации экспонента, который не называет себя вопреки постоянной курьезной практике папой, которого называют посланником, а во-вторых, из-за запутанной и совершенно непонятной редакции как в титуле, так и в абзаце. Эти сомнения, а также подлинность индульгенции этого акта оправдывает и сама личность экспонента ср. KDKW No 288, с. 338.