Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 51, с. 94-95

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 51 из 338

С. 94-95

Оригинал (по-польски)

go w ogłoszonej drukiem Kronice Lawry Supraskiej, dotąd bezkrytycznie przyjmowany przez historyków 245.

Faktorzy handlujący drewnem, wraz z wejściem Tykocina w obręb państwa litewskiego zyskiwali potwierdzenie swych praw, wzmacniali swą pozycję i rozszerzyli zakres terenu, który kontrolowali prowadząc gospodarkę leśną. Michał Zygmuntowicz w tym czasie dokonał i innych nadań Mazowszanom, również w widłach rzek Supraśli i Narwi, w sąsiedztwie puszczy Choroszcz. Szlachcice Kuczabowie otrzymali dobra Rogowo, graniczące z tym lasem 235, Inny akt z tegoż 1437 r. dotyczył wsi Zdrody, późniejszych Rzędzian, a mówił on, że dziedzictwo Światosława z braćmi i Wichny z chłopcami znajduje się na obu brzegach rzeki Narwi?4/236.

Charakterystyczne, że ukształtowana w tym czasie sieć parafialna odbijała już nowe litewskie (nie zaś stare mazowieckie) panujące na tym obszarze porządki. Założona przed 1437 r. parafia rzymskokatolicka w Tykocinie nie przekraczała Narwi, przeciwległy brzeg, nawet kępy — Bernardyńska i Zamkowa należały do diecezji wileńskiej, gdy samo miasto i parafia tykocka aż do rozbiorów pozostawało w diecezji łuckiej (utworzonej w 1428 r.). Wcześniej, przed 1437 r. obszar późniejszej parafii Tykocin musiał pozostawać w granicach parafii wiskiej, bez wątpienia dlatego w 1434 r. (gdy dobra tykocińskie znalazły się w dziedzicznym posiadaniu Jana Gasztołda i ten pewnie czynił zabiegi o utworzenie odrębnej parafii) pleban z Wizny uzyskał u bpa płockiego zatwierdzenie starego dokumentu rozgraniczającego Mazowsze z Litwą z 1358 r. Zabiegi utrzymania jedności parafii wiskiej wraz z włością tykocińską okazały się bezskuteczne, zwłaszcza wobec faktu, że Wiznę z Tykocinem przedzielała granica państwowa 237,

Dobra. tykocińskie przeszły na własność Jana Gasztołda marszałka dworu Kazimierza Jagiellończyka. 13 II 1433 r. Gasztołd podpisał unię trocką i w którym to dniu wlk. ks. Zygmunt Kiejstutowicz względem posług jego dla wiary i służby, jaką czynił i pokazał zacnemu księciu Witoldowi, przodkowi в bratu miłemu, obdarzył go obszernym nadaniem majątków ziem-234

skich na Litwie i Podlasiu238, Stało się to wkrótce po przejęciu Tykocina z rąk mazowieckich (1425 r.). Nadane Gasztołdowi dobra Tykocin obejmowały Tykocin, Złotorię i Łopuchowo.

Spadkobiercą dóbr tykocińskich po Janie Gasztołdzie był jego syn Marcin. W przeciwieństwie do ojca, który u schyłku życia był przywódcą opozycji antykrólewskiej, był królowi oddany i wierny. Po raz pierwszy na arenie politycznej pojawił się on w roku 1464 jako star. nowogrodzki i sprawował ten urząd do początków 1471 r. W tym czasie Kazimierz Jagiellończyk dokonał mediatyzacji Księstwa Kijowskiego?5%. Po śmierci kniazia Semena Olelkowicza król zamienił Kijów na województwo, a urząd wojewody oddał Marcinowi Gasztołdowi, szwagrowi zmarłego, wykluczywszy od następstwa na stolcu kijowskim brata Semena, kn. Michała Olelkowicza, którego posłał do Nowogrodu Wielkiego. Tym król wywołał wielkie niezadowolenie wśród ruskich ziemian kijowskich, którzy nie chcieli podlegać zwierzchnictwu Litwina i do tego katolika rzymskiego. Usunięty z Kijowa Michał Olelkowicz odczuł głęboką urazę i czekał tylko sposobności, by wystąpić z roszczeniami do Kijowa. Tymczasem w lecie 1474 r. nastąpił napad Tatarów, Mengli Girej zajął Кай i bezpośrednio zagroził Rusi Kijowskiej. Zdradzieckie knowania z Moskwą pretendentów do Kijowa — kniaziów Olelkowiczów (spowinowaconych zresztą z Gasztołdami), spowodowały decyzję króla o przesunięciu Marcina Gasztołda z województwa kijowskiego na województwo trockie. Nastąpiło to w lecie 1480 r. Król powołał na województwo kijowskie w tymże 1480 r. Iwana Chodkiewicza, bliskiego sąsiada Gasztołda w podlaskich włościach. Gasztołd otrzymał jednocześnie marszałkostwo ziemskie litewskie. Z tego tytułu brał on udział w osądzie najwyższym nad Michałem Olelkowiczem i Iwanem Holszańskim, którzy uknuli spisek na życie króla Kazimierza (na Wielkanoc 1481 r.). Zostali ścięci, a wyrok wydany był przez Marcina Gasztołda bez skrupułów. Woj. trockim i marszałkiem ziemskim pozostał Marcin Gasztołd, co nastąpiło pewnie wkrótce po spisaniu testamentu (3 VII 1483 r.), bowiem w r. 1484 woj. trockim był już kto inny240.

W ścisłym związku z funkcją woj. kijowskiego pozostaje uruchomienie w Tykocinie placówki bernardyńskiej. W 1479 r. Marcin Gasztołd bowiem239

Сноски

234 Kronika Lawry Supraslskiey, [w:] Arch. sb., t. IX, s. 13-25; J. Maroszek, Kalendarium klasztoru Ojców Bazylianów w Supraślu — czasy Aleksandra Chodkiewicza, „Białostocczyzna” 1994, nr 2(34), s. 7; Prawa i przywileje, nr 2, s. 37-45.

235 Prawa t przywileje, nr 13, s. 99.

236 J. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 493-494.

237 Według dokumentu z 25 X 1437 r. Jan Gasztołd namiestnik smoleński uposażył w Tykocinie istniejący tam wcześniej kościół parafialny pw. św. Trójcy, św. Anny 1 św. Mikołaja - AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 41, s. 125-136.

238 W. Semkowicz, Gasztołd Jan, PSB, t. 7, s. 297-298.

239 Już w 1455 r., gdy zmarł książę kijowski Aleksander — Olelko Włodzimierzowicz, wówczas Kazimierz Jagiellończyk nie zezwolił jego synom Semenowi i Michałowi rozdzielić między siebie ziemię kijowską na prawach dziedzicznych, ale oddał w dożywotne dzierżawienie starszemu z nich — Semenowi, a młodszemu — Michałowi dał na własność dziedziczną zamiast części ziemi kijowskiej — Kopyl i Słuck - por. Р. №. Batiuszkow, Belorussia i Litwa, Petersburg 1890, s. 127.

240 W. Semkowicz, Gasztołd Marcin, PSB, t. 7, s. 299.

Перевод на русский (машинный)

Его в опубликованной хронике Супрасльской лавры, до сих пор некритически принимали историки 245.

Факторы, торгующие древесиной, с вступлением Тыкоцина в состав Литовского государства получали подтверждение своих прав, укрепляли свои позиции и расширяли область, которую контролировали, осуществляя лесное хозяйство. Михаил Сигизмундович в это время сделал и другие наделы Мазовшанам, также в в вилах рек Супрасли и Нарева, в окрестностях лесного массива Кубчи получили добрыеччи.235Другой акт того же 1437 г. касался деревни Здрода, более поздних Рженьян, а он говорил, что наследие Святослава с братьями и Вихны с мальчиками находится на обоих берегах реки Нарева?236.

Характерно, что сформированная в то время приходская сеть отражала уже новые литовские (а не старые мазовецкие) приходы, господствовавшие на этой территории. Основанный до 1437 г. римско-католический приход в Тыкоцине не пересекал Нарева, противоположный берег, даже купины Бернардинская и Замковая принадлежали к Вильнюсской епархии, когда сам город и тыковичское приходище дошли до 1437 г. (когда тыкочинские товары оказались в наследственном владении Яна Гастольда, и тот, вероятно, предпринимал усилия по созданию отдельного прихода) Плебан из Визы получил у епископа Плоцкого разрешение старого документа, разделяющего Мазовию с Литвой 1358 года. Процедуры поддержания единства вишни вместе с Тыкочинской виллой оказались безрезультатными, особенно учитывая тот факт, что Тызила пересекала границы государств.237,

Хорошо. Тыкочинские перешли в собственность Яна Гастольда маршала королевского двора Казимежа Ягеллончика. 13 II 1433 г. Гастольд подписал Троцкую унию и в тот день, когда итальянец ксёндз Сигизмунд Кейстутович по отношению к его служению вере и служению, которое он совершал и показал благородному князю Витовту, предку в долгу брата.234

В Литве и Подляшье238, Это произошло вскоре после того, как тыкоцин был взят из мазовецких рук (1425 г.). Даны Гастольду блага Тыкоцина включали Тыкоцин, Златоуст и Лопухово.

Наследником тыкочинского имения после Яна Гаштольда стал его сын. В отличие от отца, который в конце жизни был лидером антикоролевской оппозиции, он был преданным и верным королю. Впервые на политической арене он появился в 1464 году как новгородский старец и занимал этот пост до начала 1471 года. В это время Казимир Ягеллончик умер. Этим царь вызвал большое недовольство среди русских киевских помещиков, которые не хотели подчиняться воеводству литовца и к тому же римского католика. Удаленный из Киева Михаил Олекович почувствовал глубокую обиду и ждал только возможности выступить с претензиями к Киеву. Между тем летом 1474 г. произошло нашествие татар, Менгли Гирей занял Кай и непосредственно грозил Руси Гастольд получил одновременно земское маршалкоство литовское. По этой причине он принимал участие в самом высоком суждении над Михалом Олековичем и Иваном Гольшаньским, которые замышляли заговор на жизнь короля Казимира (на Пасху 1481 г.). Они были обезглавлены, а приговор был вынесен Мартином Гастольдом без угрызений совести. Войцех Троцкий и Маршалт Цочиньский вскоре остался в Марце.240.

В тесной связи с функцией Киевского воеводства остается открытие в Тыкочине бернардского поста. В 1479 году Марцин Гастольд239

Сноски

234 Хроника Lawry Supraslskiy, [в:] Arch. sb., том IX, с. 13-25; J. Maroszek, Календарь монастыря отцов Василианов в Супрасле времена Александра Ходкевича, «Белостокичина» 1994, No 2(34), с. 7; Права и привилегии, No 2, с. 37-45.

235 Привилегии, т. 13, с. 99.

236 И. Капица-Милевский, Гербарж, с. 493-494.

237 Согласно документу от 25 X 1437 г., Ян Гастельд, намец Смоленский, заложил в Тыкоцине существующий там ранее приходской костел Святой Троицы, святой Анны 1 Святого Николая - AGAD Варшава, Капициана, No 41, с. 125-136.

238 В. Семкович, Гаштолд Ян, PSB, т. 7, с. 297-298.

239 Уже в 1455 г., когда умер киевский князь Александр Олько Владимирович, Казимир Ягеллончик не позволил его сыновьям Семену и Михаилу разделить между собой киевскую землю по наследственным правам, а отдал в пожизненную аренду старшему из них Семену, а младшему Михаилу Баткову.

240 В. Семкович, Гаштолд Марцин, PSB, т. 7, с. 299.