Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 50, с. 92-93

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 50 из 338

С. 92-93

Оригинал (по-польски)

po skierowaniu ruchu drożnego przez Tykocin stały się własnością Olbrachta Gasztołda 230,

Musiało to nastąpić w 1520 r. 5 VII Zygmunt I skierował list do Mikołaja Radziwiłła woj. wileńskiego, w sprawie postanowienia komór celnych dla kupców, którzy wybierali drogę z Kowna na Podlasie. Usytuowano je w Ciechanowcu, Wysokiem Mazowieckiem i Tykocinie. Była to zapowiedź nowej ekonomicznej polityki dworu, który pragnąc zwiększyć swe dochody sytuował komory celne w prywatnych miastach panów litewskich. To ostatecznie wówczas zadecydowało o nowym przebiegu głównego międzypaństwowego traktu z Wilna do Warszawy. Zniszczenie mostu w Łazach i skierowanie całego ruchu komunikacyjnego do Tykocina było doskonałą okazją do zwiększenia dochodów gasztołdowskich, uczyniło to miasto ważnym centrum regionalnego Бап@п 231. Już w 1522 r. włączyć się mogli do niego Żydzi tykocińscy, właśnie osadzeni po przybyciu z Grodna na Kaczorowie. Dodatkowo ważnym elementem było przekształcenie klasztoru bernardyńskiego w Tykocinie, z placówki, która pierwotnie miała pewnie dostarczać misjonarzy woj. kijowskiemu, w regionalne centrum odpustowe, na mocy indulgencji papieża z odpustem 10-letnim, które na prośbę Olbrachta Gasztołda nadał 2 II 1520 r. Zachariasz bp gardyjski, legat papieski w Polsce232,

Pierwsza wzmianka o Tykocinie odnosi się do roku 1424. Wówczas Janusz I ustanowił wójtostwo w Tykocinie. W roku następnym, tenże książę nadał mieszczanom Tykocina prawa i wolności, które przysługiwały mieszkańcom miast leżących w jego ziemiach. Szczególnym wzorcem dla ustroju miasta Tykocina miało być prawo, którym rządziła się Łomża, czyli prawo chełmińskie. Zrozumiałym to się stanie, gdy przypomnimy, że łomżanie prowadzili w pobliskim Popielowym Siedlisku, Pogorzałkach, Borsukówce i Popielewie/ przedsiębiorstwa przetwórstwa drzewnego. Nie tylko trzebież lasów, ale 1 organizowanie osadnictwa, zakładanie nowych miast i wsi to zadania, które przypadły w udziale mieszczanom. Łomżanie zresztą niewiele wcześniej wystarali się o własny dokument lokacyjny. Było to233

W końcu 1425 r. Tykocin był już w posiadaniu wlk. ks. Witolda, który zatwierdził dotychczasowego wójta - Piotra z Gumowa?£?. 20 XI 1437 r. Michał Zygmuntowicz ks. litewski nadał Piotrowi z Gumowa, wójtowi tykocińskiemu, puszczę położoną za Narwią, zwaną Choroszcza43. Wójt tykociński ją skolonizował. 22 X 1459 r. uposażył on kościół choroski w 2 wł. gruntu, sianożęci, 2 karczmy?. Nowo uposażana parafia w Choroszczy znajdowała się już w granicach diecezji wileńskiej, a akt zeznano przed bpem wileńskim Mikołajem. Dwadzieścia więc lat zajęło Piotrowi trzebienie puszczy Choroszcz, \ 1456 roku pragnąc zabezpieczyć swe prawa do nadanego mu obszaru dokonał wpisu w Metryce Książąt Mazowieckich. Dla osiadających we włościach chłopów i mieszczan założył kościół katolicki. Dokument funduszowy kościoła w Choroszczy był dotąd nieznany, J. Wiśniewski zastanawiał się: Nie wiadomo, jaki był los nadania puszczy Choroszcz, obejmującej tereny po obu stronach rzeczki tejże nazwy. Być może po tragicznej śmierci Zygmunta Kiejstutowicza, po ucieczce Michała na Mazowsze i krótkotrwałych tu rządach mazowieckiego księcia Bolesława IV w l. 1440-1443, Kazimierz Jagiellończyk zajmując ziemię suraską i brańską odebrał nadanie Mazowszaninowi. Odnalezienie w Archiwum Młynowskim Chodkiewiczów regestu dokumentu uposażeniowego kościoła wyjaśnia sprawę. Oryginalny akt prawny powędrował do archiwum chodkiewiczowskiego w momencie przejęcia przez Chodkiewiczów tej włości. Musiało to być po 1459 r., a przed 1507 r., bowiem w akcie nadawczym króla potwierdzającym nadanie Choroszczy czerńcom supraskim mówi się o własności dziedzicznej Chodkiewiczów. O przynależności dóbr Choroszcz do Iwana Chodkiewicza świadczyłby opis drogi, która wiedzie z Choroszczy do Czaplina, zawarty w rzekomym akcie Aleksandra Chodkiewicza jakoby wystawionym 13 Х 1510 roku, w którym napisano: a od Poroslago Lesa dorogoju otca moego p. Ivana Chodkevica po grani slugi moego Stepana Caplica. Dokument jest falsyfikatem, żadną miarą nie за sługuje na zaufanie. Mimo to jest on ogólnie znany Z racji zamieszczenia

cura Bibliotecae Polonicae editur, wyd. Е. Rykaczewski, Paryż 1862, s. 358; Metryka Księstwa Mazowieckiego z XV do XVI wieku, t. I, wyd. A. Włodarski, nr 111, s. 19; Nieznane nadania Witolda dla osób prywatnych, wyd. W. Semkowicz, „Ateneum Wileńskie” 1970, t. VII, z. 3-4, s. 854-855. Szerzej na temat lokacji Tykocina zob. W. Jarmolik, Rozwój niemieckiego prawa miejskiego na Podlasiu do Unii Lubelskiej 1569 roku, „Przegląd Historyczny” 1982, t. 73, z. 1-2, s. 27.

242 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg. nr 815; Vitoldiana, nr 187, s. 155-156.

243 AGAD Warszawa, MK, nr 3, k. 249-249v.

244 Dokument znany z regestu w Sumariuszu archiwum chodkiewiczowskiego z 1614 r. - zob. Prawa i przywileje miasta i dóbr ziemskich Zabłudów XV-XVIII w., oprac. J. Maroszek, Białystok 1994, nr 14, s. 86. ’

Сноски

230 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 64, s. 190-201.

231 MV, t. 10 [10]. (1440-1523), nr 54, s. 66-67.

232 S_ Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 47, s. 769.

233 Inventarium omnium et singulorum privilegiorum, litterarum, diplomatum, scriptuarum et monumentorum quecunque in Archivo Regni in Arce Cracovienst continentur per commissarios, a SRM et Reipublicae ad revidendum et connotandum omnes scripturas in eodem Archivo eristentes, deputatos confectun Anno Domini MDCLXXXII

Перевод на русский (машинный)

после направления движения через Тыкоцин они стали собственностью Ольбрахта Гаштольда230,

Это должно было произойти в 1520 году. 5 VII Сигизмунд I направил письмо к Николаю Радзивиллу Вильнюсского воеводства о положении таможенных камер для торговцев, которые выбирали путь из Каунаса на Подляшье. Они были расположены в Цехановце, Высоком Мазовецком и Тыкоцине. Это было объявлением новой экономической политики королевского вокзала, который хотел увеличить свои доходы.231. Уже в 1522 г. к нему могли присоединиться тикочинские евреи, только что посаженные по прибытии из Гродно на Дачоров. Кроме того, важным элементом было преобразование бернардинского монастыря в Тыкоцине, из учреждения, которое первоначально должно было уверенно поставлять миссионеров Киевского воеводства, в региональный центр индульгенций, по просьбе папы с 10-летним бюстом.232,

Первое упоминание о Тыкочине относится к 1424 году. Тогда Януш I установил войточное положение в Тыкоцине. В следующем году этот же князь дал горожанам Тыкоцина права и свободы, которые были у жителей городов, находящихся в его землях. Особым образцом для строения города Тыкоцина должно было стать право, которым правил Ломжа, то есть хельминское право.233

В конце 1425 г. Тыкоцин уже владел итальянцем о. Витовтом, который утвердил прежнего военачальника Петра из Гумова?. 20 ноября 1437 г. Михаил Сигизмундович в церкви дал Петру из Гумову, тычинскому воеводе, расположенному за Наревом, называемым Хороща43. Фондовый документ церкви в Хороши был до сих пор неизвестен, Й. Вишневски, архивный материал был передан в руки оригинала. Неизвестна судьба предоставления джунглей Хорощу, которые охватывали территории по обе стороны речки с тем же названием. Возможно, после трагической смерти Сигизмунда Кейстутовича, после бегства Михаила на Мазовию и недолговечных здесь правительств мазовецкого князя Ягела IV в 14. Это должно было быть после 1459 года, а до 1507 года, потому что в акте королевской переписки, подтверждающем присвоение Черных Хорьков, говорится о наследственной собственности Ходкевичей. О принадлежности имения Хорош к Ивану Ходкевичу свидетельствовало бы описание дороги, которая проходит из Хорьши в Чаплин, содержащейся в якобы акте Александра Ходкевича.

Cura Bibliotecae Polonicae editur, изд. Е. Rykaczewski, Париж 1862, с. 358; Метрика Мазовецкого княжества от XV до XVI века, том I, изд. А. Влодарский, No 111, с. 19; Неизвестная передача Витовта частным лицам, изд. В. Семкович, «Атениум»

242 AGAD Варшава, Zb. doc. перг. No 815; Vitoldiana, No 187, стр. 155-156.

243 AGAD Варшава, МК, No 3, к. 249-249v.

244 Документ, известный по режесту в Сумариузе, архиве Очокевича 1614 г. - см. Права и привилегии города и земельных владений Заблуждений XV-XVIII вв., изд.

Сноски

230 АГАД Варшава, Капициана, No 64, с. 190-201.

231 МВ, т. 10 [10]. (1440 1523), No 54, с. 66 67.

232 С. Ямиолковский, Тыкоцин, «Обозрение католическое» 1879, No 47, с. 769.

233 Inventarium omnium et singulorum privilegiorum, litterarum, diplomaum, scriptuarum et monumentorum quecunque in Archiveo Regni in Arce Cracovienst continentur per commissarios, a SRM et Reipublicae ad revidendum etum etum omnes compulum des commentus en en comm.