Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 49, с. 90-91
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 90-91
Оригинал (по-польски)
z doświadczeń jakie wcześniej zdobyli Mazowszanie. Bowiem w jesieni roku 1392 marszałek brat Engelhard Rawe z wielką liczbą braci i pielgrzymów pospieszył do [Pisza], zamku Świętego Jana, gdzie marszałek stół honorowy przysposobił. Pan Apill Vochs de Franken noszący chorągiew św. Jerzego, trzymał pierwsze miejsce i przybywają do Szirazen i o staje od zamku zsiedli z koni do boju i przez trzęsawisko postępują. Poganie zaś zamek marszałkowi oddali, w którym znaleźli szwagra Witolda [Henryka, księcia mazowieckiego, bpa płockiego — J. M.]. Z rana idą dalej, a gdyby byli się zatrzymali, byliby pojmali biskupa i роштоси 234. Opisana wyprawa na zamek Suraż odbyła się niewątpliwie drogami wodnymi Pisą, Narwią, Biebrzą, Brzozówką, Czarną, Sokołdą, Supraślą i Narwią. Budowa Złotorii znakomicie przeszkadzała w komunikacji rzecznej wiążąc Krzyżaków w newralgicznym punkcie. Może zamek w Złotorii to najdawniejsza stolica powiatu tykocińskiego? Usytuowany był w niezwykle dogodnym i strategicznym punkcie, na niewysokim wzgórzu — nadrzecznej skarpie, na wprost ujścia Supraśli, umożliwiał kontrolę komunikacji rzecznej tych okolic, zabezpieczał możliwości prowadzenia gospodarki leśnej na terytorium mazowieckim, ograniczonym rzekami: Czarną, Supraślą i Narwią. Może wzmianka o pobycie wielkiego księcia Witolda w Złotoryji 10 V 1411 r. odnosi się też do tej nadnarwiańskiej miejscowości229 235,
Po spaleniu w 1393 r. przez Krzyżaków zamek złotoryjski nigdy nie został odbudowany. Został zastąpiony przez zamek Tykocin, zlokalizowany kilkanaście km w dół Narwi. Wiązało się to z zajęciem przez Krzyżaków228
powiatu goniądzkiego, od którego odłączono najwidoczniej wówczas południową jego część.
W pocz. XV w., kiedy Tykocin zaczął robić karierę, nie decydował o tym czynnik komunikacyjny, który dla późniejszych dziejów tej osady był niezwykle istotny. Otóż w czasach posesji Ostatniego J agiellona główny trakt komunikujący Warszawę Z Grodnem i Wilnem biegł przez Tykocin, przez tykocińską twierdzę w rozlewiskach Narwi, po kilku mostach łączących bagienne wyspy, tzw. kępy narwiane.
Jednak główna droga do Goniądza w XV w. przez Tykocin nie biegła. Przeprawiała się ona przez Narew kilka km w dół rzeki, we wsiach Łazy i Nieciece. Dopiero w 1 poł. XVI w. Olbracht Gasztołd zniszczył most w Łazach, a gościniec poprowadził po moście w samym mieście Tykocinie236. W 1510 r., kiedy Mikołaj Radziwiłł wybudował 4 mosty na terytorium lasów knyszyńskich (w Straży na Sokołdzie, Karczmisku na Czarnej, Knyszynie na Jaskrance i Lewoniach na Nereśli), również nawiązał tym odnowionym traktem komunikacyjnym do Drogi Witoldowej z Wizny do Goniądza przez Łazy, nie zaś przez Tykocin. Ruch komunikacyjny jeszcze w pocz. XVI w. odbywał się przez Lewonie-Trzcianne-Łazy-Zawady 237, Karierę komunikacyjną Tykocin zrobił później. Likwidacja mostu w Łazach-Nieciecach spowodowana była w opinii świadków chęcią zyskania dochodów z mostowego. Opłaty mytne wcześniej płynęły do skarbu monarszego,
236 Komisarze królewscy w Łomży 20 IX 1533 r.: Piotr Gamrat bp kamieniecki, Jan Wojsławski, Franciszek Dobrzyniecki wysłani byli na rewizję granic ziemi wiskiej Ks. Mazowieckiego z dobrami Tykocin należącymi do Gasztołda, położonymi w WKL. Komisarze częściowo naocznie, częściowo opierając się na zeznaniach świadków opisali granicę, która biegła starym gościńcem z Łomży do Goniądza - od wsi Zawady aż do miasta Goniądza, wyliczając zajęte przez Gasztołda osady, opisali zmiany biegu tej drogi, odnotowali szkody wyrządzone przez mieszkańców dóbr goniądzkich. Przesłali też królowi wypis z księgi ziemskiej wiskiej zawierający opisy granicy w relacji 30 świadków królewskich z czasów króla Aleksandra. Czytamy m.in.: A villa vero Nieciecza prorime praedicta via antiqua superius ezpressa vadit ad fluvium Narew, tn quo fluvio poniem destruzit dominus Gastold, per диет partem via praedicta antiqua publica ibat, её aedificavit illic molendinum, volens praefaturn viam antiquam in toto perdere et abolere, ut non esset amplius notu limitum et granitierum ex antiquo tentorum et observatorum. Fecit autem dominus Gastoldus et instituit novam vtam a Lopuchovo villa supra prius nominata ad Tykocin longa remota circumdiuctione et ista via nova longiosi per Tykocin nunc coguntur homines et mercatoresise ad Goniądz. Unde in Tykocin pontalia et in ponfe Narew destructo perierunt Vestrae Majestatis per medium cum domino Gastoldo. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 64, s. 190-201.
237 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 1393; Skarbiec diplomatów papiezkich, cesar-
skich, królewskich, książęcych, uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi Litewskiej i ościennych im krajów, wyd. 1. Daniłowicz, t. II, Wilno 1862, s. 283.
Сноски
228 Wigand z Marburga, Kronika, s. 342.
229 20 IV 1411 r. Witold przebywał w Trokach, 10 V 1411 r. w Złotoryi, a 19 V 1411 r. w Kownie. Por. J. Purc, Itinerarium Witolda wielkiego księcia Litwy, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza”, seria: Historia, z. 11, Poznań 1971, s. 92; 5. Kuczyński, Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409-1411, Warszawa 1955.
Перевод на русский (машинный)
из опыта, который ранее получили мазовчане, потому что осенью 1392 года маршал брат Энгельхард Раве с большим количеством братьев и паломников поспешил в [Пишу], замок Святого Иоанна, где маршал подготовил почетный стол. Г-н Апилль Вош де Франкен, носивший знамя святого Георгия, занял первое место и прибывает в замок с Ширазеном Строительство Златоуста значительно мешало речному транспорту, связывая крестоносцев в критической точке. Может быть, Златоустский замок является древней столицей Тыкочинского повята? Он был расположен в чрезвычайно удобной и стратегической точке, на невысоком холме приморском склоне, прямо в устье Супрасли, позволял контролировать речное сообщение этих окрестностей, обеспечивал ограниченные возможности для ведения хозяйства.229 235,
После сожжения в 1393 году крестоносцами золотой замок никогда не был восстановлен. Он был заменен замком Тыкоцин, расположенным в нескольких километрах вниз по Нарева. Это было связано с занятием крестоносцами228
Это был город, от которого была отделена его южная часть.
В начале XV в., когда Тыкоцин начал делать карьеру, это не решался коммуникационным фактором, который для последующей истории этого поселения был чрезвычайно важен. Так вот, во времена усадьбы Последнего Я. Агеллона главный тракт, соединявший Варшаву с Гродно и Вильнюсом, бежал через Тыкоцинскую крепость в тыкочинских заливах Нареваи, по нескольким мостам, соединяющим так называемые болота острова.
Тем не менее, главная дорога в Гончие в XV веке через Тыкочинское шоссе не шла. Она проходила через Нарев несколько километров вниз по реке, в деревнях Лазы и Нечеце. Только в 1 пол. XVI в. К Ольбрахт Гаштольд уничтожил мост в Лазах, а гостевой дом провёл по мосту в самом городе Тыкоцины236. В 1510 году, когда Николай Рави Ликвидация моста в Лазах- Nieciecy была вызвана, по мнению очевидцев, желанием получить доход от моста. Мытные сборы ранее поступали в казну монарха,
Королевские комиссары в Ломже 20 сентября 1533 г.: Петр Гамрат, Ян Войславский, Францишек Добржинецкий были отправлены на пересмотр границ вишни о. Мазовецкого с имениями Тыкочин, принадлежащими к Гастольду. Комиссары частично на глазах, частично основываясь на показаниях свидетелей, описали границу.,,).;: ] - ’ < # ” ? ° 190-201.
237 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., No 1393; Казначейство папских дипломатов, кесарево.
ских, королевских, княжеских, национальных резолюций, постановлений различных властей и ведомств, используемых для критического объяснения истории Литвы, Литовской Руси и соседних с ними стран, изд. 1. Данилович, том II, Вильнюс 1862, стр. 283.
Сноски
228 Виганд из Марбурга, «Хроника», с. 342.
229 20 апреля 1411 года Витовт находился в Тракае, 10 в 1411 году в Златоусте, а 19 в 1411 году в Каунасе. Ср. Я. Пурк, Итинерариум Витовта Великого князя Литвы, «Научные изошитеты Университета Адама Мицкевича», серия: История, с. 11, Познань 1971, стр. 92; 5. Кучинский, Великая война с Орденом Крестом 1955.