Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 40, с. 72-73

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 40 из 338

С. 72-73

Оригинал (по-польски)

Boguszewo 30 1/2, Zalesie 5 1/2, Trzcianne 30, Trzcianne Użobole 13, Dobarz Szczupie 2, Dobarz 55, Chojnowo szlachta 12, Romiejki 4 1/2, Kołodzież 17, Ciesze 10, Koleśniki 1 3/4, Ginie 1 1/2, Hornostaje 19 1/2, Oliszki 2, Dzieszki 2 — razem 355 1/4 wł. (ok. 5862 ha). Jednak wymienione wsie nie obrazują akcji kolonizacyjnej z lat 1509-1521, a jedynie starsze osadnictwo, może w niektórych wsiach tylko przeorganizowane przez Mikołaja Radziwiłła. Niemal całość nowego osadnictwa znajdowała się bowiem poza Nereślą i dała podstawę dobrom knyszyńskim Zygmunta Augusta. Jej pełnego kształtu nie znamy, bo uległa ona daleko idącej reorganizacji, prowadzonej głównie w 1538 r. przez Aleksandra Chodkiewicza z polecenia królowej Bony i Piotra Chwalczewskiego (1553-1564) z polecenia króla Zygmunta A ugusta.

Państwo goniądzko-rajgrodzkie posiadało szeroką autonomię. W 1517 r. Zygmunt I król polski uwolnił Mikołaja Radziwiłła woj. wileńskiego, jego żonę i ich prawne potomstwo, wraz ze wszystkimi mieszkańcami dóbr Rajgrodu, Goniądza i Waniewa i wszystkich włości, które posiadali lub które nabędą, bez wzglądu na stan tych mieszkańców od podległości sądom ziemskim, starostów, kasztelanów i wojewodów. Ponadto uwolnił ich od władzy wszelkich urzędników dworskich jak i ziemskich. Otrzymali oni też zwolnienie od wszelkich opłat pieniężnych i naturalnych, wszelkich ciężarów i obowiązków. Mieszkańcy tych dóbr uwolnieni zostali od służby wojskowej w powiatowych chorągwiach. Do posyłania zaś pocztów lub do płacenia wojennych podatków król miał ich wzywać osobiście lub przez hetmanów. Mogli być powoływani jedynie przed sąd króla lub komisarzy przez monarchę wyznaczonych153 156.

Szlachta otrzymywała tam majątki z obowiązkiem służby wojskowej. Dobra nadawane szlachcie były dość różnej wielkości, np. doktor Maciej z Krajny zwany Lis miał koło Turośni Kościelnej 33 1/2 wł154. Jakub Kamieński posiadał 20 wł., Stanisław Sławski miał 40 wł155. Na sprzedaż lub zamianę dóbr ziemskich przez szlachtę zamieszkałą w państwie goniądzko-rajgrodzkim wyrażali zgodę Radziwiłłowie. Tak było w przypadku, gdy Jan Iwachno, faktor Radziwiłłów w Bielsku, za zgodą Mikołaja Mikołajewicza Radziwiłła nabył od Stanisława Sikory vel Sikorskiego należącą do niego część Sikor. Inny szlachcic Mikołaj Pęski otrzymał Głęboki Stok, liczący 12 wł., a nadanie było dzieciom i potomkom jego. Radziwiłł zastrzegł sobie, że Pęski ma z tego majątku służyć po tomu kak i zemjane ganjażskaje

nam slużat so svoich imenji156. Ponadto Pęski posiadał Mierki, Ramotki, Mieszkuje157. Część majątków otrzymała szlachta jako nadziały wójtowskie, m.in. Józef Bajko nobilis subditis Mikołaja Radziwiłła otrzymał od niego wójtostwo długołęckie!e1,

Już 25 IX 1513 r. król Zygmunt I oznajmiał, że skarżyli się do niego ziemianie goniądzcy Mikołaja Mikołajewicza Radziwiłła woj. wileńskiego, kanclerza, że ten trzymał ich w swojej władzy na mocy przywileju hospodarskiego 159. Kolejną skargę do króla szlachta goniądzka skierowała po śmierci potężnego kanclerza (ten zmarł prawdopodobnie w 1522 r.) 160, 6 XII 1522 r. król Zygmunt I polecał spadkobiercom: Mikołajowi Radziwiłłowi bpowi żmudzkiemu, Elżbiecie, wdowie po woj. wileńskim i kanclerzu oraz J anowi namiestniku uszpolskim i penianiańskim oraz Stanisławowi, ze względu na skargę ziemian goniądzkich, aby nie czynili krzywd swym ziemianom-poddanym. Skarga dotyczyła bezprawnego zmuszania tej szlachty przez zmarłego Mikołaja Radziwiłła do niezwyczajnych służb, opłat pieniężnych i uczestnictwa w łowach, gdyż neboźcik p. Mikołaj, voevoda vilenskij, kazał im sobie służiti i v służby neobycajnyi ich povernul, zolotyi i penjazi s nich nevinne bral i v lovy dej im samim i ljudem ich choditi kazał, i inyj mnogii krivdy i otiski im i ljudem ich pocal był i prave ich znevolil, jako prostych ljudej194. Odmawiając tego szlachta goniądzka powoływała się na wcześniejszy dokument określający wymiar służb. W 1524 r. król odroczył termin sprawy sądowej w tej kwestii162, Skarga szlachty zwróciła uwagę królowej Bony na możliwość rewindykacji do domeny monarszej włości radziwiłłowskiej.

W 1529 r. szlachta goniądzka ponowiła sprawę swego poddaństwa przed sądem królewskim. 19 października tego roku zapadł wyrok, wyzwalający spod jurysdykcji i ucisku Radziwiłłów, przywracając wolność tym, którzy wywiedli swe szlachectwo, przywracając im przywileje i wolności, służące innej szlachcie WKL: cała szlachta goniądzka, którzykolwiek albo przywileje przodków naszych mają albo mieli, ale im je odebrano, albo szlachectwa swego przed nami według rozkazania naszego dowiodą przy pospolitym przywileju ziemskim, a przy tej sposobności i wolności, przy której inna szlachta,158161

Сноски

153 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 25, k. 175-177; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 238-239; W. Lubavskij, Litovskij sejm, s. 162, przypis 372.

154 Arch. sb., t. I, nr 22, s. 32.

155 Arch. sb., t. I, nr 18, s. 22.

156 CĄADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 17, К. 17-18.

157 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 18, k. 17-18.

158 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 18, К. 15; Arch. sb., t. I, s. 13.

159 BAN Wilno, Е. 1-54; R. Jasas, Pergamenty katalogas..., nr 200, в. 84-85.

160 Dworzaczek, Genealogia, t. 2, Warszawa 1959, tabl. 163.

161 Arch. sb., t. I, s. 9-10, nr 12.

162 Arch. sb., t. 1, s. 10-12, nr 13.

Перевод на русский (машинный)

Богушево 30 1/2, Залесье 5 1/2, Тростниковое 30, Тщеславное Ужгородское 13, Соворжи Щупи 2, Добыча 55, Хойново 12, Ромеи 4 1/2, Колодзей 17, Весельи 10, Коляски 1 3/4, Гине 19 1/2, Горностая 2, Олишко 2 вместе 355 1/4. По приказу королевы Боны и Петра Хвальчевского (1553-1564) по приказу короля Сигизмунда А. Угуста.

В 1517 году Сигизмундом и польским царем были освобождены от уплаты пошлин и пошлин, а также освободили от опеки всех своих хозяев. Кроме того, они освобождали от опеки всех этих жителей вильнюсское воеводство, его жену и их законное потомство, вместе со всеми жителями имущества Райграда, Гоняча и Ванева и всех владений, которые они имели или приобретут, без учета состояния этих жителей.153 156.

Дворяне получали там имущество с обязанностью военной службы. Благо, присуждаемое дворянам, было довольно разного размера, например, доктор Мацей из Крайны по имени Лис имел около Турошни Церковной 33 1/2 ил154. Якуб Каменский имел 20 ил., Станислав Славский имел 40 ил155. На продажу или обмен земельных владений шляхты, проживающей в государстве Гончарно-Райгрудском, давал согласие Радзивиллы. Так было в случае, когда Ян Ивахно, фактор Радзивиллов в Бельско, с согласия Николая Николаевича Радзивилла, приобрел у Станислава Сикорского принадлежащую ему часть Сикорского.

Мы служим своим именам156. Кроме того, у Пунша были Мерки, Рамотки, Мешковка157. Часть имущества дворянство получило как войтовые части, в частности, Юзеф Байко nobilis subditis Николая Радзивилла получил от него долгое войтоведение!e1,

Уже 25 сентября 1513 г. король Сигизмунд I заявил, что к нему жаловались гончарные помещики Николая Николаевича Радзивилла воевода Вильнюсского, канцлера, что тот держал их в своей власти по привилегии хозяйственной.159. Еще одна жалоба к королю вельможи Гоненьки направили после смерти могущественного канцлера (он умер, вероятно, в 1522 году).1606 декабря 1522 г. царь Сигизмунд I поручил их наследникам: Николаю Радзивиллу и его жене Ильичеву, Елизавете, вдове по вильнюсскому воеводству и канцлеру, а также Ану Ушпольскому и пененянскому наместнику и Станиславу, по жалобе землян-гонянцев, чтобы они не причиняли вреда своим землевладельцам. Отказываясь от этого, вельможа ссылалась на более ранний документ, определяющий размер службы. В 1524 году король отложил срок судебного дела по этому вопросу162Жалоба дворянства привлекла внимание королевы Боны к возможности перевоплощения в имение монашеского рода Радвиловского.

В 1529 г. дворянство гончей возобновило дело своего подчинения королевскому суду. 19 октября этого года был вынесен приговор, освобождающий от юрисдикции и угнетения Радзивиллов, возвращая свободу тем, кто вывел свое дворянство, возвращая им привилегии и свободы, служащие другой шляхтичке ВКЛ: все дворяне гончей, которые имели их или наши предки, имели при них привилегии или при них.158161

Сноски

153 КААДР Москва, Ф. 389, op. 1, No 25, k. 175-177; А. Яблоновский, Подляшье, ч. 2, стр. 238-239; В. Любавский, Литовский сейм, с. 162, примечание 372.

154 Сб., том I, No 22, с. 32.

155 Сб. том I, No 18, с. 22.

156 C ADR Москва, Е. 389, op. 1, No 17, К. 17-18.

157 CAADR Москва, F. 389, op. 1, No 18, к. 17-18.

158 КААДР Москва, Е. 389, op. 1, No 18, К. 15; Арх. сб., том I, с. 13.

159 БАН Вильнюс, Е. 1-54; Р. Ясас, Pergamenty katalogas..., No 200, в. 84-85.

160 Дворжак, Генеалогия, т. 2, Варшава 1959, табл. 163.

161 Сб., том I, с. 9-10, No 12.

162 Сб., т. 1, с. 10-12, No 13.