Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 39, с. 70-71
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 70-71
Оригинал (по-польски)
pleban w Dobrzyniewie ks. Stanisław Ryczycki z diecezji płockiej i jego następcy. Świadkami byli: Mikołaj Raczkowicz marszałek królewski w WK, Stanisław Dąbrówka kanonik wileński, pleban dolistowski, Jakub Kamieński faktor w Goniądzu i marszałek radziwiłłowski 150,
— 4 VII 1519 r. in Goniądz M. Radziwiłł nadał uposażenie kościołowi parafialnemu Narodzenia NMP w Rajgrodzie. Otrzymał je pleban rajgrodzki ks. Stanisław Luppo. Kanclerz zatwierdził dawne uposażenie tego kościoła w wieś Międzylesie. Świadkowali: ks. Stanisław Dąbrówka. magister sztuk, kanonik wileński, pleban dolistowski, Maciej z Krajny magister sztuk i medycyny, Jan Iwachno zarządca bielski, Jakub Kamieński star. goniądzki, Mordas star. rajgrodzki 161,
— 5 УН 1520 r. w Wilnie M. Radziwiłł stwierdzał, że zbudował przy szpitalu goniądzkim kościół pw. św. Ducha. Marek ze Skrzeszewa przełożony szpitala i kościoła otrzymał jako coroczne uposażenie z dworu i wsi Szpakowo: 3 kopy gr monety lit., 3 korce żyta, 2 korce słodu, 1 ćwierć grochu i 1 ćwierć bobu, wszystko według zwyczajowej miary goniądzkiej. W zamian miał odprawiać 3 msze tygodniowo149,
- 5 VII 1520 r. w Wilnie M. Radziwiłł uposażył plebana knyszyńskiego w 6 wł. ziemi w Krypnie i 6 wł. w Długołęce, nadał mu dziesięcinę z dóbr własnych, bojarskich i wójtowskich, wolny mlew w swoich młynach i wolną od podatków karczmę. Kościół nowo wzniesiony dedykował Narodzeniu MB, św. Janowi Ewangeliście, św. Andrzejowi i św. Apolonii. Obecni byli świadkowie: ks. kanonik wileński St. Dąbrówka pleban dolistowski, kanonik miednicki Leonard Bersio bakałarz, pleban rosieński, Stanisław Sokolniński, ks. Stefan Mikołaj z Muśnik, kapelan nadworny radziwiłłowski 153,
- 2 VII 1521 r. w Szpakowie pod Goniądzem M. Radziwiłł założył w Goniądzu i uposażył mansjonarię dla 6 kapłanów i 1 kleryka, pod wezwaniem NMP, w kaplicy zbudowanej z boku kościoła parafialnego. Fundacja miała być dziękczynnym wotum za pokonanie Moskali pod Orszą i nad Kropiwną które ponoć sprawie Królowej Nieba przypisywał151 54, Mansjonarze i kleryk zobowiązani zostali do codziennych, szczegółowo określonych na-147148150
bożeństw, które powinni starać się spełniać osobiście. Kleryk powinien pomagać kapłanom w nabożeństwach oraz wykonywać posługi kościelne. Jako wynagrodzenie za śpiewy wójt goniądzki miał wypłacać kapłanom i klerykowi na Boże Narodzenie 40 kop gr lit. z czynszu wybieranego w mieście Goniądzu. Wójt knyszyński pobierający z 84 wł. kmiecych w Knyszynie po 5 gr od wł. powinien dawać mansjonarzom 7 kopi 25 gr na Narodzenie NMP, podobnie wójt z Długołęki pobierając po 5 gr z 84 wł. kmiecych dawać ma mansjonarzom 7 kop i 25 gr na Narodzenie NMP. Z otrzymanych pieniędzy każdemu kapłanowi należy się 8 kop i 10 gr, a klerykowi 5 1/2 kopy. Prócz czynszu pieniężnego wójt goniądzki powinien dawać 2 kamienie łoju (z łoju należnego właścicielowi miasta z jatek miejskich) na św. Marcina, na świece, wójt jatwieski ma dawać na św. Mikołaja (ze wsi Jatwieź, Sucha, Jaświły, Maciesze) 12 korców żyta miary goniądzkiej, 6 korców słodu, 3 beczki (solanki) grochu i 4 beczki bobu. Wójt knyszyński powinien dawać na św. Michała 3 1/2 korca żyta miary goniądzkiej, korzec i 3 ćwierci słodu, 3 beczki słodu pszennego, beczkę (solankę) grochu i ćwierć bobu. To samo na św. Michała ma dawać wójt z Długołęki. Na wyrób opłatków wójtowie z Jatwiezi, Knyszyna i Rajgrodu mają dawać po pół solanki szczupaków i pół solanki ryby zwyczajnej, każdy. Dzierżawca goniądzki ma dawać co roku 2 płoty drewna, jakie zwykł spławiać właścicielowi. Klucznicy mają wydawać księżom ze spichrzów właściciela miasta 2 beczki soli i 6 wieprzów tucznych. Zabrania się następcom naruszania nadanego funduszu. W гаzie niewykonania przez kogoś powyższego zapisu kapłani mogą pozwać o to przed sąd duchowny. Kapłani mieli pilnie odprawiać wszystkie msze, a ich przełożonym mianuje się kapłana kaplicy zamkowej Macieja z Malborka. Na przyszłość każdy przełożony kaplicy zamkowej ma być również starszym nad mansjonarzami. Na kapelana kaplicy zamkowej ma być wybierany dobry i zdolny kapłan, który powinien odprawiać Z mansjonarzami wszystkie msze i pilnować staranności ich wykonania 152,
Fundacjom kościelnym towarzyszyła intensywna akcja kolonizacyjna. Zakładanie nowych wsi na nowinach puszczańskich i przebudowa dawnych osad. Inwentarz włości goniądzkiej z 1571 r. wymieniał 3 folwarki: Wielki Dworzec, Szpakowo, Potoczyzna, a także wsie: Szaciły wł. 3, Smogorówka 18 1/2, Krzecze 11 1/2, Klewianka 25 1/2, Piwowary 12, Dziemidy 2, Szpakowo Stare 10, Szpakowo Wielkie 13, Dudki 7 1/2, Potoczyzna 16 1/2, Przytulanka 12, Rusaki 2, Konopki 4, Gińcze 1 1/2, Krasowo 9, Zaprudzie 1,
Сноски
147 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, k. 111v-113.
148 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, К. 113-114.
149 АА Białystok, oryginalny dokument pergaminowy; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 24, s. 577-582, nr 42, s. 415, nr 54, s. 578-582, nr 55, s. 665-667; BU Wilno, F. 57-B 53, nr 44, k. 130-130v; MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, k. 116.
150 MN Kraków, Bibl. Czart, nr IV. 1775, s. 1021-1026; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 608-609; CAADR, F. 389, op. 1, nr 18.
151 w, Przyjałgowski, Żywoty biskupów wileńskich, t. 1, Petersburg 1860, s. 97.
152 АСАР Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 614-625, nr 55, s. 657-665; Biblioteka Ordynacji Zamoyskich, nr 2945, s. 1-4.
Перевод на русский (машинный)
плебан в Добржинёве о. Станислав Рычицкий из Плоцкой епархии и его преемники. Свидетелями были: Николай Рачкович, маршал королевский в ВК, Станислав Домбровка, каноник виленский, долистский плебан, Якуб Каменьский фактор в Гонядзе и маршал радвиловский 150,
4 июля 1519 г. в Гонидзе М. Радзивилл придал жалованье приходской церкви Рождества Богородицы в Райгороде. Его получил рейгродский плебан о. Станислав Луппо. Канцлер утвердил старое укрепление этой церкви в деревне Межлесье. Свидетели: о. Станислав Домбровка. Магистр искусств, каноник вильский, магистр медицины
5 1520 г. в Вильнюсе М. Радзивилл констатировал, что построил при гонжонском госпитале костел Святого Духа. Марк из Скшешева начальник больницы и костела получил в качестве ежегодного оклада от королевского двора и деревни Шпаково: 3 копейки гр. лития, 3 коры ржи, 2 корыта солода, 1 четверть гороха и 1 четверть обычая мне в неделю.149,
- 5 июля 1520 г. в Вильнюсе М. Радзивилл усыновил книшинского плебана в 6 в. земли в Крипне и 6 в. в Долголенке, дал мне десятину из собственных, боярских и войтовских благ, свободный молель в своих мельницах и свободную от налогов таверну. Церковь недавно была посвящена Рождеству, св.
- 2 июля 1521 г. в Шпакове под Гонидзе М. Радзивилл основал в Гонидзе и обеспечил мансионарию для 6 священников и 1 клирика, по призыву NMP, в часовне, построенной сбоку приходского костела. Фонд должен был быть благодарным вотумом за поражение московитов под Оршей и над Капризной, которые, как сообщается, о Королеве Неба.151 54, мансионеры и духовенство были обязаны ежедневно, подробно изложены на147148150
Богослужения, которые должны стремиться выполнять лично. Клерик должен помогать священникам в богослужениях и церковных службах. В качестве вознаграждения за пение 1/2 копейки священник должен был платить священникам и клерикам на Рождество по 25 гр. из арендной платы, выбранной в городе Гонядзе. Кнышинский войт, получающий от 84 итал. копейки в Кнышине по 5 гр. Марцин, на свечи, ятвяжский войт должен отдавать половину ятвяжского хлеба и половину ячменя (из деревни Ятвяж, Сухой, Ясвялый, Мацей) 12 корней жижи из горошины, 6 корейцев солода, 3 бочки гороха и 4 бочки боба. Кнышинский войт должен давать на св. Михаила 3 1/2 м В случае неисполнения кем-либо вышеуказанной записи священники могут подать на это в духовный суд. Священники должны были срочно отслужить все мессы, а их начальником должен быть назначен священник замковой часовни Мацея из Мальборка. На будущее каждый начальник замковой часовні должен быть также старейшиной над мансионами. На капеллана часовни умелого священника-священника.152,
Церковные фонды сопровождались интенсивной колониальной акцией. Создание новых деревень на новостройках пустыни и реконструкция старых поселений. Инвентарь гонжской собственности с 1571 г. перечислял 3 фольварки: Великую Резиденцию, Шпаково, Поточину, а также деревни: Шациллы ил 3, Смогоровка 18 1/2, Кржие 11 1/2, Клевка 25
Сноски
147 М.Н. Краков, Библ. Чарт., No IV. 1775, к. 111v-113.
148 М.Н. Краков, Библ. Чарт., No IV. 1775, К. 113-114.
149 Белосток, оригинальный пергаментный документ; AGAD Варшава, Капициана, No 24, с. 577-582, No 42, с. 415, No 54, с. 578-582, No 55, с. 665-667; BU Вильнюс, F. 57-B 53, No 44, k. 130-130v; MN Краков, Bibl. Чарт, No IV 1775
150 М.Н. Краков, Библ. Чарт, No IV. 1775, с. 1021-1026; AGAD Варшава, Капициана, No 54, с. 608-609; CAADR, F. 389, op. 1, No 18.
151 Жития вильнюсских епископов, т. 1, Петербург, 1860, с. 97.
152 Варшава, Капициана, No 54, с. 614-625, No 55, с. 657-665; Библиотека Замойских Ординаций, No 2945, с. 1-4.