Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 33, с. 60-61

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 33 из 338

С. 60-61

Оригинал (по-польски)

Opisując sposób polowania na żubra stosowany na Litwie twierdził, że wprowadził go tam wlk. ks. Witold, traktując to jako rodzaj zaprawy wojennej (pochwałom Witolda poświęcona jest zresztą aż szósta część utworu.) Zapędzało się zwierzę w ogrodzenie i tam walczyło się z nim wręcz, przy czym jedynym ratunkiem dla myśliwego był rączy koń. Dalej przedstawiał barwnie jak zamknięty w ogrodzeniu żubr, nie robiąc sobie nic ze strzał, które utkwiły mu w grzbiecie bez większej szkody uciekał przed goniącymi go na koniach myśliwymi, jak potem zawracał, srożył się rozwścieczony, a Z kolei uciekali przed rozjuszonym zwierzem jeźdźcy, niekiedy brał na rogi konia lub myśliwego, a potem miażdżył go kopytami. Za broczącym krwią żubrem całym stadem ciągnęły kruki. Wracali do niego jeźdźcy w rozstawionym szyku, podniecali go krzykiem. Myśliwy, który spadł z konia narażony był na największe niebezpieczeństwo. Żubr porywał go i wkrótce w powietrze wylatywało martwe ciało. W ostatnim etapie walki myśliwi schodzili z koni i z mieczami w ręku, kryjąc się za drzewami, wabili zwierzę do siebie. Żubr z wściekłością rzucał się na myśliwych, którzy chronili się przed nim za drzewami, a wymagało to wielkiej odwagi i zręczności. W ostatnim starciu padał najdzikszy mieszkaniec północnych lasów. Grały wówczas rogi, a myśliwi omawiali wypadki tego dnia, żartując z nieudolnych uczestników polowania.

Mikołaj Hussowski sławił Witolda jako wojownika i pobożnego władcę, zarazem surowego i sprawiedliwego. Witold pragnąc uczynić z prostego ludu wiejskiego wojowników, kazał ludziom np. chwytać żubry żywcem, a potem uwalniać je z więzów i na oczach księcia na nie polować. Innym wspomnieniem, może osobistym, z puszcz goniądzkich była dygresja umieszczona w poemacie o polowaniu urządzanym przez króla Aleksandra Jagiellończyka. W myśliwskiej altance przebywała królowa Helena ze swymi damami dworu, aby przypatrywać się łowom, a młodzi myśliwi wyszukiwali sobie co najgroźniejsze sztuki zwierza, aby popisać się przed swymi bogdankami. Jeden z przebiegających w ucieczce przed myśliwymi żubrów, rozdrażniony widokiem barwnych szat niewieścich, rzucił się na altanę i o mało co jej nie obalił, co mogło skończyć się tragicznie. Błąd myśliwych polegał na tym, że trzeba było wpierw zwierza zmęczyć pościgiem, a dopiero później przystępować do ostatecznej z nim rozprawy. Wspomnienia Witolda, Aleksandra i Heleny mogą pochodzić z miejscowej goniądzkiej tradycji 123.

Swoje opowiadanie przeplatał myśliwskimi anegdotami, dotyczącymi niefortunnych myśliwych, z których jeden umarł ze strachu na sam widok żubra, a na którego grobie umieszczono napis: Nie trzeba było rogów, sam widok żubra przyprawił Laurinusa o śmierć, tu on spoczywa. Inna z anegdot opowiadała o dzielnym myśliwym, który zsiadłszy z konia wypuścił miecz z ręki, skryty za ośnieżoną sosną zdrętwiał ze strachu, a gdy żubr wpadł na drzewo, obłok spadającego śniegu zakrył młodzieńca i pozwolił mu przeżyć 125,

Sądzę, że Mikołaj Hussowski był krewnym (bratem?) Jana Skwarka Gąsowskiego podkomorzego ziemi bielskiej, dziedzica na Gąsówce Osse koło Suraża. Może ich siedzibą było Osse, bowiem sam poeta podpisywał się niekiedy Ussovius. Znany heraldyk Adam Boniecki dowiódł zresztą, że nazwisko Gąsowski jest tożsame z Husowskim 125. Ciekawe, że w 1544 r. Jan Gąsowski występował przed aktami ziemskimi suraskimi jako dziedziczny posiadacz w powiecie goniądzkim Kramkówki, Sieńkowszczyzny, Nowosiółek i Popielnika, które otrzymał z pewnego nadania126. Boniecki stwierdził, że Jan z przydomkiem Skwarek otrzymał od Aleksandra Jagiellończyka przywilej na podkomorstwo bielskie, lecz Raczko, sędzia ziemski bielski, nie dopuścił go do sprawowania urzędu. Król Zygmunt I odroczył w 1522 roku rozpoznanie wniesionej z tego powodu skargi Jana Hussowskiego 127. Sprawa musiała być dla Hussowskiego pomyślnie zakończona, bo w 1529 r. był podkomorzym bielskim 12%129. W 1543 r. wzmiankowany był on jako dziedzic na Krasowie koło Goniądza 3%, W 1547 r. złożył on z powodu podeszłego wieku urząd podkomorzego, który otrzymał jego syn, Stanisław Gąsowski 131,

W 15923 r. ukazało się krakowskie wydanie Pieśni o żubrze, które autor zadedykował królowej Bonie, u której szukał opieki132. Najwidoczniej dedy-124128130

Сноски

123 Przeczy temu jednak itinerarium Aleksandra Jagiellończyka, w którym nie znajdujemy śladów pobytu w Goniądzu i jego okolicach, a jedynie w Grodnie. Por. M. Neumann, Itinerarium..., op. cit., s. 119-156.

124 j, Krókowski, Mikołaja Hussowskiego..., op. cit., s. 13-41.

125 д. Boniecki, Poczet, s. 60.

126 1. Kapica-Milewski, Herbarz, Kraków 1870, s. 107.

127 Centralne Archiwum Akt Dawnych Rosji w Moskwie (dalej cyt. CAADR Mo-

128 F. 389, op. 1, nr 10.

129 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 28.

130 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 55.

131 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 62.

132 Przez со ja nie tyle sobie przysporzyć pragnę korzyści, ile raczej uczonym wskazać mężom, gdzie mają ofiarowywać swe pisma, abyś Ty Najjaśniejsza Władczyni, talent ich osądziła i Najjaśniejszemu Małżonkowi Twemu, który więcej czasu poświęcać musi prowadzeniu wojen, niż czytaniu książek, co najznamienitszych polecać zechciała. Widzę bowiem ku największej mojej boleści, że z niemałą zaprawdę szkodą Rzeczypospolitej najpłodniejsze zaniedbują się umysły i że umysły te z powodu braku środków wybić się nie mogą. Widzę też, że niemało jest ludzi obdarzonych i majątkiem i zdolnościami, którzy jednak spostrzegłszy, jak się lekceważy uczonych, wolą raczej gromadzić bogactwa, aniżeli kształcić swój umysł i dla przyczyny tak niktej przynoszą uszczerbek najszlachetniejszej części swej istoty. Lecz jeśli Ty nad naukami ogólnej podejmujesz się opieka, natenczas powstaną talenty i JKM wszelką przyniosą pomoc, ażeby Rzeczpospolita w tak ciężkich czasach na swoim ostała się miejscu... Wiem najjaśniejsza Pani, jak gorąco pragniesz szczęścia tego królestwa i jak dużo mówisz i myślisz o tym, iżby mu się dobrze działo; widzę przecież, że zatste największą oddasz mu przysługę, jeżeli okażesz się dobrą 1 łaskawą dla sztuk pięknych, z nich bowiem i Rzeczpospolita największy będzie miała pożytek i ozdobę, ale i głośna imienia Twego sława na drodze tej jeszcze się bardziej złączy z Twym rodem. Któż może przewyższyć Twych przodków, ród Twój z domu Aragońskiego? Któż większą okazał dzielność w sprawach pokoju, na polu bądź wojennym, bądź religijnym? A przecież przewspaniałą chwałą życia swego i dziejów, takie mającą znaczenie u potomnych, nie byliby nigdy napełnili tej złemi, aż po ostatnie jej krańce, гаchowanie się ich w rozmaitych wydarzeniach losu nie wzbudzałoby nigdy takiego podziwu u przyszłych pokoleń, gdyby na te szczyty nie wyniosła ich własna ich wiedza 1 szczególna, domowi ich dobrotliwość względem ludzi uczonych; największe też talenty głosiły ich sławę, o czym jednak milczeć muszę, zwłaszcza tutaj, gdzie krępuje mnie zwięzłość. Cyt. za: W. Pociecha, Królowa Bona, t. II, s. 131-132. 1333 Ад. Boniecki, Poczet, s. 58.

Перевод на русский (машинный)

Описывая способ охоты на зубра, используемый в Литве, он утверждал, что его ввел туда ирландский священник Витовт, трактуя его потом как своего рода боевой раствор (похвалам Витовта посвящена, впрочем, до шестой части песни). Загоняли животное в ограду и там дрались прямо, причём единственным спасением для охотника была ручная лошадь. К нему возвращались всадники в разобранном строю, возбуждали его криком. Упавший с лошади охотник подвергался наибольшей опасности. Зубр похищал его и вскоре в воздух вылетало мертвое тело. На последнем этапе борьбы охотники спускались с коней и с мечами в руках, скрываясь за деревьями, заманивали зверя к себе. Зубр с яростью набрасывался на него.

Николай Гусовский прославил Витовта как воина и благочестивого правителя, одновременно строгого и справедливого. Витовт, желая сделать из простого сельского народа воинов, приказал людям, например, хватать зубров живьем, а затем освобождать их из уз и на глазах у князя охотиться на них. Другим воспоминанием, может быть, с погонами, было бы приставление короля. Один из бегущих в бегах от охотничьих зубров, раздраженный видом красочных одежд женщин, бросился на беседку и чуть не свернул ее, что могло закончиться трагически. Ошибка охотников заключалась в том, что нужно было сначала утомить животное погоней, а только потом приступать к окончательной расправе с ним.123.

Он переплетал свой рассказ с охотничьими анекдотами о несчастных охотниках, один из которых умер от страха при виде зубра и на могиле которого была надпись: «Не нужно было рогов, сам вид зубра вызвал смерть у Лорина, здесь он покоится. Другая из анекдота рассказывала о храбром охотнике, который сошел с коня и выбил из руки меч.

Я думаю, что Николай Гусовский был родственником (братом?) Яна Скварка Гусовского подкоморье земли Бельской, наследника на Гуссовке Оссе близ Сурожа. Возможно, их резиденцией был Оссе, потому что сам поэт иногда подписывался Уссовиус. Известный геральдик Адам Бонецкий доказал, что фамилия Гусовский совпадает с Гусовым125. Интересно, что в 1544 г. Ян Генсовский выступал перед земскими актами сураски как наследственный владелец в уезде Крамкувки, Сеньковщины, Новоселек и Попельника, который получил от некоторой передачи126. Бонецкий заявил, что Ян с прозвищем Скварек получил от Александра Ягеллончика привилегию на подкоморье Бельское, но Рачко, земский судья Белский, не допустил его к должности. Король Сигизмунд I отложил в 1522 году рассмотрение жалобы Яна Гуссовского127. Дело должно было быть успешно завершено для Гуссовского, потому что в 1529 г. он был подкомором белорусским 12%129. В 1543 г. он упоминается как наследник на Krasowie около Гонядзе 3%, В 1547 г. он в связи с преклонным возрастом сдал должность подкоморье, который получил его сын, Станислав Gósowski131,

В 15923 г. вышло краковское издание «Песни о зубре», которое автор посвятил королеве Боне, у которой он искал покровительства.132Очевидно, Деди-124128130

Сноски

123 Однако это противоречит итинерарию Александра Ягеллончика, в котором мы не находим следов пребывания в Гонио и его окрестностях, а только в Гродно. Ср. M. Neumann, Itinerarium..., op. cit., с. 119-156.

124 j, Кроковский, Николай Гусовский..., op. cit., с. 13-41.

125 д. Бонецкий, Почет, с. 60.

126 1. Капица-Милевский, Гербарж, Краков 1870, стр. 107.

127 Центральный архив актов Древней России в Москве (далее...)

128 Ф. 389, op.1, No10.

129 КААДР Москва, Е. 389, op. 1, No 28.

130 КААДР Москва, Ф. 389, op.1, No55.

131 КААДР Москва, Ф. 389, op.1, No 62.

132 Я желаю не столько пользы, сколько пользы для тех, кто учёный, чтобы они приносили свои писания в жертву, чтобы Ты, самая яркая Владычица, рассудила их талант и самая яркая причина была у Твоего супруга, который должен больше времени уделять ведению войн, чем чтению книг, а самые замечательные из них поощрять. Но если ты будешь заботиться об общем учении, тогда таланты восстанут и ЕКВ помогут, чтобы Речи Посполитой в такое трудное время остались на своем месте... Я знаю, как сильно ты хочешь счастья в этом царстве и как много ты думаешь о том, чтобы ему было хорошо; ибо я вижу, что ты отдашь ему величайшую услугу, если будешь благосклонна к ним. А ведь величественная слава жизни и истории, такая значимая у потомков, никогда бы не наполнилась злом до последних ее концов, хвастовство их в различных событиях судьбы никогда не вызвало бы такого восхищения у будущих поколений, если бы на эти вершины не поднялось их собственное знание, дома их благородство по отношению к учёным и т.д.