Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 31, с. 56-57

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 31 из 338

С. 56-57

Оригинал (по-польски)

króla, przy dzisiejszej ul. Białostockiej i tamtędy poprowadził gościniec do Grodna. Można uznać, że ul. Grodzieńską biegł przed 1510 r. gościniec grodzieński, co tłumaczyłoby jego nazwę, po przeprawieniu się przez bagienną dolinę, w której wybudowany był ów Most Grodzieński, omijał położone wśród bagien wzgórze Gać i granicą Drugiego Pola miejskiego, zwanego za Grodzieńską ulicą, podążał w stronę puszczy i przez lasy do Grodna.

Przez dolinę łączących się rzek Wodziłówki i Jaskranki, na wprost tego wzgórza prowadziła też dawniej szeroka droga, po której pozostały w terenie pozostałości zwane Nowa Grobla (wzm. 1775 r.), dobrze widoczne w całym swoim przebiegu na mapie z 1808 r. Określenie nowa zyskała ta grobla też pewnie w XVI w., w czasach dzierżawcy P. Chwalczewskiego, który gruntownie przebudował Knyszyn, jeszcze raz rozmierzając miasto i rozbudowując rezydencję. P. Chwalczewski, jak sądzę, nie budował jej od początku, bo mieszczanie wśród znanych nam częstych skarg o zabieranie im gruntów pod rozbudowę rezydencji nigdy nie wymienili tej inwestycji. Widocznie już wcześniej ta grobla istniała. Potwierdzeniem tego jest też fakt, że wyznaczała ona limes gruntów wójtostwa knyszyńskiego, na nowo rozmierzonego w 1561-1599 r., gdy król odebrał wcześniejsze uposażenie wójta. Grobla była próbą, a właściwie przywróceniem starej sytuacji drożnej, sprzed 1510 r., poprowadzenia tędy gościńca grodzieńskiego omijającego dworzec zygmuntowski w mieście. Nowa Grobla umożliwiała komunikację m.in. stadniny knyszyńskiej z łąkami nad Nereślą, a konie nie musiały być prowadzone w sąsiedztwie domu króla (przy współczesnej nam ul. Białostockiej).

Zwrócić należy uwagę na jeszcze jedno źródło — Jak sądzę — informacji o korzystaniu z dworca myśliwskiego Wodziłówka. Jest nim Carmen de bisonte Mikołaja Hussowskiego111. Jego autor przebywał w l. 1518-1522 w Rzymie, w orszaku posła do Stolicy Apostolskiej bpa płockiego i zarazem plebana goniądzkiego Erazma Ciołka112. W liście do królowej Bony

wyjawił okoliczności powstania Carmen de statura, feritate ac venatione bisontis (Pieśń o wyglądzie, dzikości i polowaniu na żubra). Pisał: Najjaśniejsza Pani, papież Leon X, rozmawiając pewnego razu o polowaniach na Północy, wezwał wymownymi słowy p. Етагта..., iżby pokazał mu w Rzymie wypchane sianem zwierzę, które my nazywamy żubrem. Kiedy pan płocki [bp Erazm Ciołek - J. M.] uczynić to obiecał i do Radziwiłła, wojewody wileńskiego [Mikołaja Radziwiłła właściciela Goniądza - J. M.] jak najszczegółowszą skóry zwierza wysłał relację, polecił mnie..., ażebym o istocie tego stworu i o polowaniu na niego cokolwiek napisał, albowiem pragnął okaz ten przedstawić papieżowi nie tylko w rzeczywistości, ale i za pomocą słowa113. Można niemal z pewnością domniemywać, że egzemplarz żubra, który Mikołaj Radziwiłł miał przesłać Ciołkowi do Rzymu pochodził z puszczy knyszyńskiej należącej wówczas do Goniądza. W. Pociecha, biografista królowej Bony przypuszcza, że Hussowski spędził lata młodości w charakterze domownika jakiegoś wielkiego pana, nim dostał się na dwór bpa Ciołka114, Idąc dalej za myślą tego historyka, mógł to być dwór Mikołaja Radziwiłła z Goniądza115.

Сноски

111 №. Hussoviani, Carmina, wyd. J. Pelczar, Kraków 1894.

112 Ciołek był osobistością wybitną. Jako zdolny i wykształcony humanista dostał się do kancelarii wlk. ks. Aleksandra w Wilnie w 1494 r. W 1499 r. był kanonikiem, dziekanem i prepozytem kapituły wileńskiej. W Wilnie jako czynny sekretarz książęcy i factor secretus czynny był do roku 1500. W 1501 r. rozpoczął karierę zagraniczną, gdy z polecenia Aleksandra Jagiellończyka wysłany został do Rzymu. 31 III 1501 r. wygłosił przed papieżem Aleksandrem VI świetną mowę obediencyjną i antyturecką: Miał załatwić sprawę unii Kościoła wschodniego z Kościołem rzymskokatolickim oraz sprawę małżeństwa króla z Heleną Iwanówną. Stał się ulubieńcem papieża. Otrzymał papieską godność protonotariusza apostolskiego, hrabiego pałacowego, prowizje na kilka kanonii katedralnych w Polsce. Wracając w początkach 1502 r. z Rzymu przywiózł wiele rentownych odpustów, relikwii i przywilejów dla kościołów litewskich. Pracował nadal jako sekretarz króla Aleksandra, jednocześnie zdobywając coraz to nowe szczeble kariery kościelnej. W 1502 r. został kanonikiem krakowskim, w 1503 r. bpem płockim. W 1505 r. przebywał w Rzymie, uzyskując aż 13 audiencji papieskich. Później od 1518 do śmierci w 1522 r. przebywał w Rzymie. Por. S. Łempicki, Ciołek Erazm, PSB, t. 4, s. 78-81. Spodziewać się należy, że proboszczowanie w Goniądzu było brzemienne w skutki. Może to dzięki niemu doszło do budowy szeregu kościołów w samym Goniądzu (kaplica zamkowa 1511, kościół szpitalny św. Ducha 1520, fundacja mansjonarii 1521 r.), Dolistowie (1500 r.), Kalinówce Kościelnej (1511), Dobrzyniewie Kościelnym (1519 r.), Knyszynie (1520), pewnie kaplicy w Krypnie (może 1520 r., z kopią rzymskiego obrazu Matki Boskiej z Dzieciątkiem Z bazyliki Santa Maria Maggiore?).

113 j, Kasprowicz, Mikołaja Hussowskiego „Pieśń o żubrze” i „Pan Tadeusz”, Dzieła, t. 20, Pisma prozą II, Kraków 1930, s. 87; T. Bielawski, Myśliwiec, wyd. Z. Nowak, W. Odyniec, Olsztyn 1985, s. VI-VII

114 w, Pociecha, Królowa Bona, t. II, s. 131.

115 7 innych domysłów na temat rodowodu Hussowskiego wymienić należy pogląd J. Kallenbacha, że poeta pochodził z Hussowa koło Łańcuta w Małopolsce. Inni badacze opierając się na treści poematu o żubrze uważają, że Hussowski był rodem z Usowa z pogranicza litewsko-białoruskiego. Skima pisze: Koncepcja ta nie jest jednak pewna, aczkolwiek Hussowski posiadał silne powiązania z Wlk. Ks. Litewskim, nie jest wykluczone, że urodził się gdzie indziej. Sam podpisywał się Hussovianus, Hussoviensis, Ussovius lub Husovski; w literaturze naukowej polskiej nazywany jest też Hussowczykiem. Ojciec jego jak sugeruje sam Hussowski był rozmiłowany w myśliwstwie; mógł być leśniczym w wielkopańskich dobrach, najpierw w Małopolsce pod Łańcutem, później w lasach białorusko-litewskich. Tam wzrastał Hussowski zaprawiając się pod okiem ojca w rzemiośle myśliwskim i z tymi stronami związał się uczuciowo. Por. S. Skima, Hussowski (Husowski, Husowczyk, z Hussowa, z Husowa) Mikołaj, PSB, t. 10, s. 121-123. Ostatnio J. Ochmański uznał, że poeta pochodził z Hussowa pod Łańcutem, następnie związany był z Holszańskimi na Litwie. Por. J. Ochmański, Narodowość Mikołaja Hussowskiego w świetle jego autografu, Słowiańszczyzna i dzieje powszechne. Studia ofiarowane Profesorowi Ludwikowi Bazylowowi w 70 rocznicę Jego urodzin, Warszawa 1985, s. 312-318. Podobnego zdania był J. Ziomek, Renesans, Warszawa 1973, s. 63. Przytaczając współczesne poglądy swego zdania w tej kwestii nie wyraziła M. B. Topolska, Środowisko twórcze w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI w. Studia nad gospodarką, społeczeństwem

Перевод на русский (машинный)

короля, на сегодняшней ул. Белостокской и оттуда вел гостевой дом в Гродно. Можно считать, что ул. Гродненская до 1510 г. бежал гродненский гостевой дом, что объяснило бы его название, переправившись через болотистую долину, в которой был построен этот Гродненский мост, оминул расположенный между болотами холма Гач и границей Второго Поля город, называемый

Через долину соединяющихся рек Водзиловки и Яскранки, напротив этого холма часто проходила широкая дорога, по которой сохранились остатки, называемые Новым Гробла (у 1775 г.), хорошо заметные во всем своем течении на карте 1808 г. Это название приобрело также, вероятно, в XVI в., во времена арендатора П. Хвальчевского, который в очередной раз расширил город. Подтверждением этого является также тот факт, что она определяла лимус земли соседства Кнышинского воеводства, вновь размещённого в 1561-1599 гг., когда король должен был забрать раннее угощение войта. Гробла была попыткой, а фактически восстановлением старой дорожной ситуации, до 1510 г., вести здесь короля Гродненской в обход резиденции в городе Негмунтово.

Обратите внимание на еще один источник я думаю информации об использовании охотничьей резиденции Wodzielówka. Это Carmen de bisonte Николая Гуссовского111. Его автор находился в 1. 1518-1522 в Риме, в свите посла к Апостольской Столице епископа Плоцкого и одновременно плебана гониньского Эразма Циолка112. В письме к королеве Боны

Он рассказал об обстоятельствах возникновения Кармен де статура, feritate ac venatione bisontis. Он передал мне как бы свою внешность, дикость и охоту на зубра. Он писал: «Ярчайшая госпожа, папа Лев X, когда говорил о охоте на Севере, он призывал красноречивыми словами г. Кунахма... показать ему в Риме выбитое сено зверя, которое мы называем «м».113. Можно почти с уверенностью предположить, что экземпляр зубра, который Николай Радзивилл должен был отправить Цеолке в Рим, происходил из кнышинской пущи, принадлежащей тогда к Гонядзе. В. Утеха, биограф королевы Боны предполагает, что Гусовский провел годы молодости в качестве хозяина какого-то великого господина, прежде чем попасть во двор королевского бпа Цеолка114Следуя за мыслью этого историка, это мог быть королевский двор Николая Радзивилла из Гонядзе.115.

Сноски

111 No. Hussoviani, Carmina, изд. J. Pelczar, Краков 1894.

112 Цеолек был выдающейся личностью. Как способный и образованный гуманист, он поступил в канцелярию отца Александра в Вильнюсе в 1494 году. В 1499 году был каноником, деканом и препозитором у Виленского капитула. В Вильнюсе в качестве действующего княжеского секретаря и фабрику секретов он работал до 1500 года. Возвращаясь в начале 1502 г. из Рима, он привёз с собой много выгодных индульгенций, реликвий и привилегий для литовских церквей. Он продолжал работать секретарем короля Александра, в то же время приобретая все новые и новые ступени церковной карьеры. В 1502 г. стал каноником Краковским, в 1503 г. Плоцким. В 1505 г. находился в Риме, получив от папы. Дух 1520, фонд мансионарии 1521 г.), Листвы (1500 г.), Калиновка церковная (1511), Добржине церковный (1519 г.), Кнышин (1520), вероятно, часовня в Крипне (мож. 1520 г., с копией римского образа Богоматери с Младенцем из базилики Санта Мария Маджоре?).

113 j, Каспрович, Николай Гусовский «Песнь о зубре» и «Пан Тадеуш», Сочинения, т. 20, Письма прозой II, Краков 1930, стр. 87; Т. Белявский, Истребитель, изд. Z. Новак, В. Одинец, Ольштын 1985, с. VI-VII

114 Утешение, королева Бона, том II, стр. 131.

115 7 других предположений о польском родословии Гуссовского следует упомянуть мнение Ю. Калленбаха, что поэт мог родом из Гуссова под Ланьцутом в Малопольске. Другие исследователи, опираясь на содержание поэмы о зубре, считают, что Гуссовский был родом из Усова с литовско-белорусского пограничья. Скима пишет: Эта концепция не является достоверной, но Там вырос Гусовский, под руководством отца в охотничьем ремесле, и с этими сторонами он был эмоционально связан. С. Скима, Гусовский (Гусовский, Гусовский, из Гусова) Николай, PSB, т. 10, стр. 121-123. Недавно Ю. Охманский решил, что поэт был из Гуссе. Исследование экономики, общества