Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 30, с. 54-55
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 54-55
Оригинал (по-польски)
po lewej ręce, z Rynku jadąc leży, na którym karczemka bez wjazdu, opustoszała stoi, tak że nie ma co opisywać do inwentarza, ale nową trzeba wybudować... Terytorium należące do Zaścianku Wójtowskiego obejmowało wówczas też trójkątną przestrzeń wyznaczoną przez Pastewniki Dworskie, rzekę Jaskrankę — koło rzeczki Jaskry, czyli jeziora jak dokumenia opiewają..., do Nowej Grobli106, Z miejscem lokalizacji dworca myśliwskiego graniczyły niemal bezpośrednio łąki wójtowskie, oddzielała je od wzgórza Gać jedynie rzeka Jaskranka, gdzie do 1509 r. stał dwór Wodziłówka.
Działania Chodkiewicza w 1538 r. przy pomiarze zlecone przez Bonę, przeprowadzone w rekordowo krótkim czasie, były bez wątpienia jedynie powtórzeniem wcześniejszego pomiaru gruntów dokonanego jeszcze przez Mikołaja Radziwiłła ok. 1510 r., gdy ten zakładał wieś kmiecą Knyszyn. Ra- - dziwiłł budując nowy dwór przy współczesnej nam ul. Białostockiej najwidoczniej ocalałe z pożogi budynki gospodarcze przy ul. Starodwornej nadał wójtowi, wynagradzając mu nakłady za inwestycję, jaką było skolonizowanie klucza dóbr knyszyńskich.
Grunty wójtowskie wróciły w l. 1554-1561 do dworu knyszyńskiego, w czasach dzierżawy P. Chwalczewskiego, gdy król zezwolił mu skupić uposażenie wójta knyszyńskiego'107. Na place miejskie podzielono nawet samo gospodarstwo folwarczne, jak możemy wnosić z inwentarza 1775 т. W 1561 r. do wójta knyszyńskiego należała już tylko 1 wł. spośród 80 wł. miejskich. 16 X 1775 r. gdy spisano inwentarz na grunt Zaścianek Dworski w samym mieście JKM Knyszynie stwierdzono, że 1 wł. gruntu położona była w szachownicy gruntów miejskich. Pierwsza jej część położona była w Starym Polu nazywającym się, żytem teraz zasiana, zaczyna stę od dróżki, pola wraz wszystkie od folwarku starostwa knyszyńskiego dzielącej, a ciągnie się do granicy dóbr ziemskich wsi Pęskich Głęboki Stok nazwanej. Część druga włóki
wójtowskiej położona była w Drugim Polu za ul. Grodzieńską, zaczynająca się od Szalonego Kąta, ciągnąca się do Stawu Czechowskiego, na ugór przypadająca. Część trzecia była w Trzecim Polu, jarzynę siać przypadającym [w 1775 r.], za młynem, na Poniklicy... zaczyna się od rzeczki Jaskry, a ciągnie się do granicy, tak jak wszytkie pola miejskie rozciągają się108, Dopiero w 1569 r. 9 wł. dawnego wójtostwa w Wodziłówce, wcinające się w obręb pól miejskich, przekazano mieszczanom.
Reliktem pozostałym po wójtostwie knyszyńskim były włóki położone na przedmieściu w Wodziłówce. Spośród 9 wł., tylko 1 uprawiał młynarz. Teren ograniczały z trzech stron grunty miejskie: rzeka Wodziłówka płynąca po granicy gruntów przedmieścia Grądy (tzw. Drugie Pole za Grodzieńską ulicą), pole zwane Stoczek (tzw. Trzecie Pole) i Nowe Pole na Kobylance. Z czwartej strony grunty te graniczyły z borem starościńskim. W 1569 r. tereny zaścianku Wodziłówka rozdano mieszczanom wynagradzając ich za zalane stawem pola miejskie: Zaścianek między włókami miesckimi knischinskimi, nad rzeką Wodziłówką, przy młynie leżącej [s]. Lieże jednym bokiem podle rzeki Wodziłówki, a drugim bokiem podle ściany włók miesckich knyszyńskich. Końcem jednym do tejże rzeki Wodziłówki, a drugim końcem w bór, do drugiej ściany, Drugich Włók miesczkich kobilienskich, gruntu srzedniego, pola oranego, dąbrowy i boru wł. 9. Którego zaścianku Jakub, młynarz dzierży na służbie ciesielskiej, wł. 1. A ostatek pusto leży. Ale ten zaścianek za zalewki mieszczanom, którem stawy włóki ich są i być mają zalane rozdan być та!!!.
Zwracają też uwagę relikty sieci drożnej, które towarzyszą wzgórzu Gać, jak sądzę miejscu lokalizacji dworca wodziłowskiego. W 1561 r. wspominany był most grodzieński, bez wątpienia położony nie na końcu dzisiejszej ul. Białostockiej, ale właśnie w rejonie Starego Gumna Królewskiego, najpewniej na końcu ul. Grodzieńskiej. Ulica ta po raz pierwszy pod taką właśnie nazwą odnotowana została w księgach miejskich knyszyńskich, co prawda dopiero 17 I 1554 r.110, ale musi być odbiciem sytuacji komunikacyjnej istniejącej przed 1510 r., bo wówczas Mikołaj Radziwiłł zbudował nowy most na Jaskrance, w sąsiedztwie nowego dworca, późniejszej rezydencji109
Сноски
106 Posiadaczami wójtostwa knyszyńskiego w XVIII w. byli Ołdakowscy, dziedzice dóbr Szorce Cibarzewo. Wpierw arendował je Wojciech i Aleksandra z Milewskich Ołdakowscy, którzy 26 I 1775 r. scedowali je Ignacemu Ołdakowskiemu wówczas komornikowi ziemi bielskiej i jego zonie Mariannie z Zaleskich. Por. AGAD Warszawa, Sigillata, nr 32, К. 322у; AGAD Warszawa, Księgi Kanclerskie [dalej cyt. KK], nr 55, s. 22.
107 AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 350 (.Regestr księgi Metryki Wielkiej Wlk. Ks. Litewskiego przywilejów, konsensów etc. za Zygmunta Augusta pod rokiem 1564 do roku 1568 i różnych spraw - CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 87, К. 10). Najwidoczniej król wynagrodził wójtowi knyszyńskiemu utratę uposażenia poprzez dożywotnie nadanie gruntów już w obrębie powiatu grodzieńskiego, w leśnictwie kuźnickim, za Brzozówką. Powstała na tym miejscu pięciowłókowa wieś Dobrzyniówka. 10 V 1607 r. król Zygmunt III uposażając plebana w Dąbrówce (dziś Korycin) nadał kościołowi korycińskiemu pozostałe po Piotrze Krypińskim Kruczku i przejęte przez monarchę 5 wł. w Dobrzyniówce. Por. MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV, 1777, s. 708.
108 AGAD Warszawa, ASK, dz. IVI, nr К-11, К. 94-95.
109 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 4; Osada pewnie usytuowana była w miejscu, gdzie przedtem istniał majdan szlachcica Moniuszki, wspominany w 1536 г., to on dokonał trzebieży dąbrowy i boru. Smolarnia Moniuszki była jedną z dwóch funkcjonujących wówczas nad rzeką Wodziłówką.
110 Akta albo sprawy sądów miasta Knyszyńskiego 1553-1580, oprac. J. Maroszek (w druku) nr 44.
Перевод на русский (машинный)
С левой руки, с Рыночной площади, лежа, на которой карчмечка без входа, опустела, так что нечего описывать инвентарь, но новую нужно построить... Территория, принадлежащая Войтовскому переулку, включала в себя также треугольное пространство, определенное Пастевниками Дворскими, рекой Яскранка рядом с рекой Яскры, то есть озером, как докумение о Новой Гуйяке.106С местом расположения охотничьей резиденции почти непосредственно граничили войтские луга, отделявшие их от холма Гач только река Яскранка, где до 1509 года стоял королевский двор Вездзилівка.
Действия Ходкевича в 1538 г. при измерении, заказанном Боной, были, несомненно, лишь повторением предыдущего измерения земли, сделанного еще Николаем Радзивиллом около 1510 г., когда он основал село Кнышин. Ра- удивлял его строительством нового королевского двора на современной нам улице Белостокской, очевидно, уцелевшие здания.
Войтовские земли вернулись в королевский двор Кнышинского в 1554 1561 годах, во времена аренды П. Хвальчевского, когда король разрешил ему сосредоточить уплату кнышинского войта.107. На городских площадях даже было разделено само фермерское хозяйство, как мы можем вносить из инвентаря 1775 т. В 1561 году старое имение Кнышинского принадлежало уже только 1 часть от 80 вл. городских. 16 X 1775 г., когда был написан инвентарь на землю усадебного замки в самом городе ЕКВ Кнышине было обнаружено, что 1 вал после земли.
Войтовская была расположена во Втором Поле за ул. Гродненска, начиная с Безумного Угла, протянувшегося к Ставу Чеховскому, на углах, приходящихся. Третья часть была в Третьем Поле, сеять овощи, приходящие [в 1775 г.], за мельницой, на Пониклице... начинается от Реки Яскры, а тянется до границы, как и все остальные108Лишь в 1569 г. 9-е итальянское старое войтовство в Водзиловке, врезавшееся в окраины городских полей, было передано горожанам.
Реликтом, оставшимся после Кнышинского воеводства, были нити, расположенные в предместье в Водиловке. Из 9 итальянцев только 1 выращивал мельник. Территорию с трех сторон ограничивали городские земли: река Водилька текла по границе пригорода Грады (так называемое второе поле за Гродненской улицей), поле под названием Сток (так называемая Третья Приля). В конце одного к этой же реке Водзиловке, а другим концом в боре, к другой стене, кобилиенским волоком, серым грунтом, орановым полем, дубом и бором и т. д. 9. Чьи ущелья Якуб, мельник держит на плотницком посту, и т. д. 1. А остаток их пуст. Но это завеса
Они также обращают внимание на реликты дорожной сети, которые сопровождают холм Гац, я думаю, место расположения резиденции Водзилевского. В 1561 году упоминался Гродненский мост, несомненно, расположенный не в конце сегодняшней улицы Белостокской, а именно в районе Старого Королевского Гумна, скорее всего, в конце ул. Гродненского. Эта улица впервые под таким названием была отмечена в городской книге только 17.110Но он должен быть отражением коммуникативной ситуации, существовавшей до 1510 года, потому что тогда Николай Радзивилл построил новый мост на Яскранке, в соседстве с новой резиденцией, более поздней резиденцией.109
Сноски
106 Владельцами Кнышинского в XVIII в. были Ольдаковские, наследники владений Шорце Цибаржево. Сначала их арендовали Войцех и Александр из Милевский, которые 26 января 1775 г. отдали их Игнациу Ольдаковскому.
107 АГАД Варшава, APP, No 19, с. 350 (.Регистр книги Метрики Великого Княжества Литовского) Поселился в городе Добжице в Кракове, в округе Кружец на месте Великого княжества Литовское привилегий, консенсусов и т.д. при Сигизмунде Августе под 1564 до 1568 года и различных дел - CAADR Москва, Е. 389, op. 1, No 87, К. 10). Видимо, король возна. 708.
108 АГАД Варшава, АСК, dz. IVI, No К-11, К. 94-95.
109 AGAD Warszawa, ASK, dz., No K-11, К. 4; Поселение, вероятно, было расположено на том месте, где ранее был майдан шляхты Монюшко, упоминаемый в 1536 г., это он сделал дубравный и борный забег. Смолярня Монюшко была одной из двух, функционировавших в то время на реке Водиловка.
110 Акты или дела судов города Кнышинского 1553-1580, изд. Ю. Марошек (в печати) No 44.