Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 27, с. 48-49

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 27 из 338

С. 48-49

Оригинал (по-польски)

Wszystkie te naddatki przekazane z dworu dla mieszczan knyszyńskich grupują się w końcu ulic Starodwornej i Grodzieńskiej. Użyte sformułowanie: podle Starego Gumna KJM wyjaśnia sprawę w pełni. Tu musiał znajdować się ów dwór myśliwski, który Radziwiłł nakazał spalić. Obserwując przedkomasacyjny plan miasta z 1928 r., łatwo można odszukać poszczególne działy pól wyliczanych jako naddatki 1561 r. Grupują się one w rejonie samotnego wzgórza, otoczonego bagnami, którego przestrzeń stanowiła odrębny, zbliżony do kolistego kształt, pola uprawnego, zresztą również zajętego przez działy mieszczańskie, wzgórza określonego na przedkomasacyjnym planie jako Gać. W języku staropolskim termin ten oznaczał pomost z drzewa i faszyny, najwidoczniej wzgórze niemal zewsząd otoczone bagnem łączył z ul. Starodworną taki pomost101. Zresztą sam termin ostęp Hwozdny wiele mówi. Hwozd w gwarze oznacza niewielkie wzniesienie wśród błot, pokryte lasem 95.

Właśnie na wprost tego wzgórza podąża rzeka Wodziłówka, łącząca się w tym miejscu z Jaskranką. Jeszcze raz spotykamy się z sytuacją terenową taką, o której pisaliśmy wyżej, że na wprost ujść rzek lokalizowano w późnym średniowieczu zamki - Metenburg nad Biebrzą, na wprost ujścia Netty, Nowe Grodno nad Niemnem, na wprost ujścia rzeki Horodnicy, Złotoria w Popielowym Siedlisku na wprost ujścia Supraśli do Narwi. Ciekawe, że nazwy nadawano często nie od właściwego cieku, nad którym obiekty te były usytuowane, ale od nazw dopływów, uchodzących na wprost miejsca ich lokalizacji. Zwraca uwagę, że wzgórze Gać było trudno dostępne komunikacyjnie, bo otoczone było niemal z każdej strony bagnami. Na wprost wzgórza przez bagnistą dolinę łączących się tam rzek poprowadzona była szeroka i długa grobla, nazywana przez okolicznych mieszkańców Nowa Grobel, dobrze widoczna jeszcze poprzez zachowane swoje fragmenty i dziś. W całości zachowana była jeszcze na pocz. XIX w., co odnajdujemy na mapie Textora-Sotzmanna z 1809 г. 103102

Sądzę, że dwór mieszczący się na końcu ul. Starodwornej to właśnie dwór Wodziłówka. Budowa ok. 1510 r. nowego dworu przez Radziwiłła zupełnie na innym miejscu, na osi ulicówki wiejskiej wytkniętej przez uł. Goniądzką, doprowadziła do zarzucenia starej nazwy.

Ostępu Hwozdnego strzegli przed 1505 r. osocznicy grodzieńscy Knyszewiczowie i dlatego zyskał on nazwę Knyszyn104, O poprawności takiej etymologii Knyszyna świadczy identyczna historia nazwy sąsiadującej z Knyszynem wsi Chraboły. W 1529 r. bartnicy spod Bielska, podlegający namiestnikom zamku w Bielsku Podlaskim — Piech Chrebołowicz, bracia Iwan i Protas Fediewiczowie z Chrabołów świadczyli o przynależności puszczy knyszyńskiej. To na miejscu ich łaźni bartnych powstała wieś Chraboły, a nazwę spod Bielska przeniesiono pod Knyszyn105.

Knyszewiczowie zeznawali w procesie 1529 r. przeciwko Radziwiłłom i pewnie właśnie od nich pochodziło wspomnienie o dwóch pożarach, które dotknęły dwór w Wodziłówce. Pierwszy z nich miał wydarzyć się jeszcze wówczas, gdy Mikołaj Radziwiłł był podczaszym hospodarskim i wówczas dwór ten odbudowano w tym samym miejscu, a więc na końcu ul. Starodwornej. Drugi pożar miał miejsce po 1 I 1509 r., a spalenia dokonano z rozkazu samego Mikołaja Radziwiłła. Ten urządził inny dwór myśliwski — zamiast nad Wodziłówką, usytuowano go nad Sokołdką, w miejscu współczesnej nam wsi Jurowce.

Na postawione wyżej pytania można więc odpowiedzieć tylko w ten sposób, że najdawniejsza nazwa dworu knyszyńskiego brzmiała: Wodziłówka. Dwór ten znajdował się w innym miejscu niż zygmuntowski dworzec, ale w obrębie współczesnych nam gruntów miasta Knyszyna. Usytuowano go na osi ul. Starodwornej. Dwór Wodziłówka jest tożsamy z dworem Knyszyn, a więc nie Zygmunt August założył tu leśną curiolę do polowań, ale jego poprzednicy; jeśli wierzyć przekazywanej jeszcze w 1 poł. XVI w. tradycji jego budowniczym był jeszcze książę Witold. Litewska nazwa Wojdyłówka

Сноски

101 7, Gloger, Encyklopedia staropolska, t. II, Warszawa 1958, s. 175.

102 В. Tichoniuk, Odapelatywne nazwy terenowe Białostocczyzny. Słownik topoosnów, Opole 1986, s. 39.

103 Por. ilustrację Topographisch Militarische Karte vom vormaligen Neu-Ostpreussen oder dem jetzigen Nordlichen Theil des Herzogsthums Warschau nebst dem Russischen Districk Mit Allerhoch-Lieutenans v. Geusau, und unter ortlicher Aufsicht des Quartiermeisters Oberst Lieutenans vu. Stein aufgenomen vermessung Karte auf Blaetter reducirt nach eigenen trigonometrischen Messuungen und astronomisches Beobachtungen berichtigt, und nach dem topographisches Registern redigirt, vom Artillerie Lieut. vom Tertor [Hans Christoph] Heraugegeben von Df[aniel] F[riedrich] Sotzman Kónig. Kriegerath und Geograph. d. Acad. Wiss., Berlin 1808. Skala 1:155000 - AGAD Warszawa, Zb. kart., nr 479-1.

104 w wykazie osoczników grodzieńskich, z 1529 r., tych którzy mogliby świadczyć przeciwko Radziwiłłom wymieniono 3 osoczników Knyszewiczów: Hrynia Pichinowicza, Fedkę Koryniewicza, Seńkę Krepsewicza — Rewizja granic puszczy grodzieńskiej, „Atheпаецт”, z. 1, Wilno 1847, s. 104; W 1553 r. osocznicy Ochrem Oleszkowicz i Marcin Stencewicz Knyszewicze zakupili za 2 kopy 22 gr lit. barcie w puszczy kryńskiej, Revtzja puść, s. 174-175. Od nich niewątpliwe pochodzi późniejsza nazwa wsi Knyszewicze k/Szudziałowa. Por. J. Wiśniewski, Zarys dziejów osadnictwa wiejskiego we wschodniej części województwa białostockiego do poł. XVII w., „Navukovy zbornik”, Białystok 1964, s. 16, J. Wiśniewski, Zarys dziejów osadnictwa na Białostocczyźnie, „Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny”, t. I, s. 42.

105 Rewizja granic puszczy grodzieńskiej, „Athenaeum”, z. 1, Wilno 1847, s. 105.

Перевод на русский (машинный)

Все эти надстройки, переданные с королевского двора для кнышинских мещан, группируются в конце улиц Стародворной и Гродненской. Используемая формулировка: по Старому Гомуну KJM также объясняет дело в полной мере. Здесь должен был находиться королевский охотничий двор, который Радзивилл приказал сжечь. Наблюдая за планом города от 1928 года, можно легко найти отдельные поля. Старинный такой мост101. Впрочем, сам термин «Гвоздный отступ» многое говорит. Гвоздь в гору означает небольшой подъем среди грязи, покрытой лесом 95.

Прямо на этом холме идет река Водзиувка, соединяющаяся в этом месте с Яскранькой. Еще раз мы сталкиваемся с ситуацией местности, о которой мы писали выше, что прямо у входа в реку были замки - Метенбург над Бебру, прямо устье Нетты, Новый Гродно над Неманом, прямо у устья реки Гроднец. Прямо на холме через болотистую долину соединяющихся там рек была проведена широкая и длинная могила, называемая окрестными жителями Новой Гробели, хорошо видная еще через сохранившиеся ее фрагменты и сегодня. Полностью сохранилась она еще в начале XIX века, что мы находим на карте Textora- -Sotzmanna от 1809 г.103102

Я думаю, что королевский двор, расположенный в конце ул. Стародворной, это именно королевский двор Водзиловка. Строительство около 1510 года нового королевского двора Радзивиллом совершенно в другом месте, на оси сельской улицы, высеченной ул. Гонидской, привело к забросу старого названия.

Гвоздинский ущелье охраняли до 1505 г. гродненские осадники Кнышевичи, и поэтому получил название Кнышин.104, О правильности такой этимологии Кнышина свидетельствует идентичная история названия соседнего с Кнышином села Храболы. В 1529 г. бартники под Бельско-Бельским замком Пех Хребловиц, братья Иван и Протас Федевичи из Храболов свидетельствовали о принадлежности к Кнышинскому лесу. На месте их бартов было названо деревенское барто.105.

Кнышевичи дали показания в процессе 1529 г. против Радзивиллов, и, вероятно, именно от них произошло воспоминание о двух пожарах, которые затронули королевский двор в Водиловке. Первый из них должен был произойти еще тогда, когда Николай Радзивил был виночерпием, и тогда королевское управление было восстановлено на том же месте, а значит, в конце ул. Стародворской.

На поставленные выше вопросы можно ответить только таким образом, что древнейшим названием королевского двора Кнышинского было: Водиловка. Этот королевский двор находился в другом месте, чем зигмундская резиденция, но в пределах современных нам земель города Кнышина. Он был расположен на оси ул. Стародворской. Королевский двор Водиловка является то же самое, что и королевский двор Кнышин.

Сноски

101 Глогер, Энциклопедия старопольская, том II, Варшава 1958, стр. 175.

102 В. Тихонюк, Апелляционные полевые названия Белостока. Словарь топоосов, Ополе 1986, с. 39.

103 Ср. иллюстрацию к Топографическому военному картографу vom vormaligen-Ostpreussen oder dem jetzigen Nordlichen Theil des Herzogsthums Warschau nebst dem Russischen Districk Mit Allerhoch-Lieutenans v. Geusau, und unter orticherer Auf. Карточка No 479-1.

104 в списке гродненских осадников, от 1529 г., тех, кто мог бы свидетельствовать против Радзивиллов.Стежковице Заречье 3 окрестностей Кнышевичей: Гриния Пичиновича, Федка Кориневича, Сенька Крепсевича Обзор границ гродненской пустыни, Атепаевка”, с. 1, Вильнюс 1847 42.

105 Обзор границ Гродненской пущи, «Athenaeum», с. 1, Вильнюс 1847, с. 105.