Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 26, с. 46-47

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 26 из 338

С. 46-47

Оригинал (по-польски)

i gajów. A małego Władysława, syna króla Władysława odwieziono do zamku do Chęcin, gdzie go trzymano przez cały okres epidemii95. W jakich to bezłludnych ustroniach w 1425 r. przebywał Jagiełło tego Długosz nie pisze. Bardzo prawdopodobnym jest jednak przebywanie monarchów w którymś dworcu myśliwskim na pograniczu Korony Polskiej i Litwy. Zresztą o polowaniach Jagiełły w okolicach Goniądza słyszymy jeszcze wcześniej, w grudniu 1411 r., a mogłoby to też sugerować wcześniejszą budowę dworca myśliwskiego w Wodziłówce?0.

O zamiłowaniach myśliwskich następców wspominają kronikarze. M. Stryjkowski donosił, że po śmierci Zygmunta Kiejstutowicza księcia litewskiego poselstwo litewskie udało się do Korony, do Sandomierza (1440 r.), gdzie wówczas przebywał Kazimierz Jagiellończyk. Szlachta polska odradzała Litwinom wybór Kazimierza, jednak posłowie litewscy Michał i Jan Kieżgajłowie przekonali królewicza:

Lecz gdy jego umysł znak k myślistwu gotowy, Kieżgał mu począł w Litwie dziwnie chwalić towy, Iż się tajemnie Kazimierz z zamku spuścił w nocy, Gdy mu żądza litewskich łowów tęskność tłoczy. Przyszedł k litewskim posłom, ono go porwali,

A tąż nocą do Brześcia prędko s nim jachali. Wtenczas szesnaście lat miał, lecz udana cnota W nim prawie męska była i k wojnie ochota.

O polowaniach Kazimierza Jagiellończyka w knyszyńskich puszczach pisze tenże Stryjkowski pod datą 1447. Król wówczas objechał Wielkopolskę, odbył sejm w Piotrkowie spieszno do Litwy ujechał, wziąwszy z sobą kilko panów koronnych. Tam się u Wingrowy i w knyszyńskich puszczach ustawicznymi towami bawił, opuściwszy i porzuciwszy sprawy koronne, dlaczego wielkie rozboje po drogach okrutne swawoleństwa w Polsce urosty, 12 też wst i miasteczka łotrostwo, zwłaszcza ślachta, najeżdżali i pludrowalłi. Na drugi rok 1448 [...] złożył sejm król Kazimierz w Lublinie Polakom i Litwie97. O łowach w okolicach Grodna w 1452 r. wspomina z kolei Długosz: Po załatwieniu tych i innych spraw na zjeździe sieradzkim z obecnymi panami koronnymi, Kazimierz król w niedzielę po św. Idzim, to jest dnia 13 IX wyruszywszy w drogę, jechał spieszno przez Szadek, Inowtódź do Kozienic, a stąd w dzień Narodzenia Najświętszej Panny udał się na Litwę, nie wiedząc, że96

zaraza morowa już w catej Litwie panowała. I z taką szerzyła się srogością, że ludzie jadąc, siedząc, śpiąc lub jedząc, nagłą śmiercią ginęli. Nie dopuszczono zatem królowi wstępować do Wilna, ani do Trok (tam bowiem najstraszliwsza panowała zaraza). Schował się więc w lasy i bory w okolicach Grodna i zabawiał się łowami98.

Brak śladów dworca myśliwskiego nad rzeką Wodziłówką zastanawia i rodzi jeszcze inne wątpliwości. Dlaczego zarzucono siedlisko dworskie w Wodziłówce i przeniesiono do Knyszyna? Jak się mają do siebie oba dwory? Cennym źródłem historycznym jest układ przestrzenny miasta, w którym dają się wyartykułować elementy najdawniejsze, odnoszące się do pierwszej dekady XVI wieku, kiedy dwór Wodziłówka jeszcze istniał. Są to: bieg ul. Tykockiej, kontynuowanej przez przebieg południowej pierzei rynku miejskiego, a dalej w tym ciągu ul. Starodwornej tworzących jednolity trakt komunikacyjny. Pierzeja południowa rynku bowiem łamie bardzo regularny, prostokątny kształt placu, tworząc z niego przestrzeń założoną na rzucie trapezu i wyraźnie oddaje przebieg drogi z Tykocina do owego starego dworu, a więc dworu zwanego Wodziłówka. Ul. Starodworna istnieje do dziś, a pod taką nazwą ро raz pierwszy została odnotowana 26 VIII 1556 г. 99 Zwana w XVI stuleciu była też ul. Małą, a później Małą Ułeczką lub wręcz Ułeczką. Nazwa Starodworna wyraźnie przywołuje pamięć o istniejącym tam dworcu. Musiał więc on istnieć na osi ul. Starodwornej.

Ciekawych też obserwacji dostarczają informacje o nadawanych mieszczanom morgach, właśnie na końcu ul. Starodwornej. W 1561 r. wylicza się nadane tam, przez Piotra Chwalczewskiego:

Morgi miejskie:

1. Za mostem grodzieńskim..., przy włókach miejskich..., gruntu podłego - m. 10, pr. 20.

2. Podle Starego Gumna КЛМ, między błoty jest gruntu podłego

3. Na Szalonym Kącie, pola i sianożęci m. 4 1/2.

4. Przy boku włók miejskich ku Jaskrze jest gruntu podłego m. 22 1/2,100

Сноски

95 J, Długosz, Roczniki, ks. XI, s. 225.

96 Długosz, Roczniki, ks. X i XI, s. 214.

97 M. Stryjkowski, O początkach, s. 424 i 450.

98 7. Długosz, Dziejów Polskich ksiąg dwanaście, t. 5, Kraków 1870, s. 109.

99 Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Białorusi [dalej cyt. CPAHB] Mińsk, F. 1809, op. 1, nr 1, wzmianka z 26 VIII 1556 r.; Zob. też Akty albo sprawy sądów miasta Knyszyńskiego 1553-1580, wyd. J. Maroszek, Białystok, nr 471 (w druku) - wzmianka

100 16 II 1571 r.; AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, k. 125v-126: Regestrum wybierania Poboru 18 IX 1577 r.; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 1, s. 161-171.

Перевод на русский (машинный)

А маленького Владислава, сына короля Владислава отвезли в замок в Хемчин, где его держали на протяжении всего периода эпидемии.95. В каких безудержных убежищах в 1425 году находился Ягайло этого Длугош не пишет. Однако весьма вероятно, что монархи находятся в какой-то охотничьей резиденции на границе Польской короны и Литвы. Впрочем, о охоте Ягайло в окрестностях Гонядзе мы слышим еще раньше, в декабре 1411 года, а это могло бы также предполагать более раннее строительство охотничьего поместья корова.

О охотничьих увлечениях преемников вспоминают летописцы. М. Стрыйковский сообщал, что после смерти Сигизмунда Кейстутовича литовское посольство дошло до Короны, до Сандомира (1440 г.), где в то время находился Казимир Ягеллончик. Польская шляхта отговаривала литовцев от выбора Казимира, однако литовские послы князь Михаил и князь Ян Ки:

Но когда его ум был готов к охоте, Кежгал начал в Литве странно хвалить тов, что потайной Казимир из замка спустил ночью, когда его жажда литовской охоты толпилась. Он пришел к литовским депутатам, они его похитили,

Ночью же до Бреста спешно ходили с ним; тогда было ему шестнадцать лет, но у него была почти мужская добродетель, и он был готов к войне.

О охоте Казимежа Ягеллончика в Кнышинских пустошах пишет тот же Стрыйковский под датой 1447. Король тогда объехал Великопольскую область, прошел сейм в Петркове поспешно в Литву, взяв с собой несколько коронных господ. Там у Вингровы и в Кнышинских пустошах постоянно гулял товами, веселился и оставлял большие дела в Литве.97. О рыбалке в окрестностях Гродно в 1452 г. вспоминает Длугош: После решения этих и других вопросов на съезде с нынешними коронными господами Казимеж король в воскресенье после св. Идзима, то есть 13 IX выехал в путь, спешил через Шадек, Иновтож к Козенице, а потому в день Рождества Пресвятой Богородицы не пошел, зная, что не поехал на Литву.96

чума уже царила в Литве. И с такой жестокостью люди ходили, садились, спали или ели, внезапно умирали. Поэтому королю не разрешалось входить в Вильнюс или в Трок (там самая страшная была чума). Поэтому он прятался в лесах и борах в окрестностях Гродно и развлекался.98.

Отсутствие следов охотничьей резиденции над рекой Водиловкой задает и другие сомнения. Почему усадебный тракт был утверждён и перенесен в Кнышин? Как они связаны друг с другом? Ценным историческим источником является пространственная планировка города, в котором можно вычленить самые древние элементы, относящиеся к первому десятилетию XVI века, когда усадьба еще существовала. Первый южный рынок ломает очень правильную, прямоугольную форму площади, создавая из нее пространство, заложенное на броске трапеции, и четко отображает путь от Тыкоцина до того старого королевского двора, то есть королевского двора, называемого Водзиловка. Ул. Стародворна существует до сих пор, а под таким названием впервые была зафиксирована 26 августа 1556 г.99 Название в XVI веке было также ул. Малой, а позже Малой Улочка или даже Улочка. Название Стародворна явно напоминает о существующей там резиденции. Поэтому он должен был существовать на оси ул. Стародворной.

Интересные наблюдения дают также сведения о вводимых горожанам моргах, как раз в конце ул. Стародворной. В 1561 г. Петр Хвалчевский подсчитывает:

Городские морги:

1. За гродненским мостом..., возле городских волоки..., подлое поле - м. 10, пр. 20.

2. Согласно Старому Gumn, между грязью есть подлое основание

3. На Сумасшедшем углу, поля и сенож м. 4 1/2.

4. Рядом с городскими волоками к Джазру есть подземелье м. 22 1/2,100

Сноски

95 Длинный, Ежегодники, XI, с. 225.

96 Длинный, Ежегодники, X и XI, с. 214.

97 Стрыйковский М. О начале, стр. 424 и 450.

98 7. Длугош, История польских книг двенадцать, т. 5, Краков 1870, с. 109.

99 Центральный государственный исторический архив Беларуси Минск, Ф. 1809, op. 1, No 1, упоминание от 26 августа 1556 г.; См. также Акты или дела города Кнышинского 1553-1580, изд.

100 16 февраля 1571 г.; AGAD Варшава, АСК, dz. I, No 47, k. 125v-126: Regestrum volage 18 IX 1577 г.; A. Яблоновский, Podlasie, ч. 1, с. 161-171.