Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 22, с. 38-39

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 22 из 338

С. 38-39

Оригинал (по-польски)

sedit i senożaty ego zachodnyi pod nim i derevo bortnoe nebożćcik p. voevoda v nego otnjal i Lukaśu otdal, a tak i teper kljućnik belskij podle davnosti, га toe derevo dan na mnie beret73.

Na lewym brzegu rzeki Sokołdki Ladzkiej (dziś Czarna), przy jej ujściu do Supraśli znajdował się ostęp puszczy grodzieńskiej zwany Wasilków (później miejsce lokowanego w 1566 r. miasta o tej nazwie). 6 VIII 1528 r. Zygmunt I na prośbę Olbrachta Gasztołda starosty bielskiego pozwolił jego poddanym bartnikom ze Złotorii i Siekierk па wchody do tego ostępu74.

Później dwór był własnością szlachecką rodziny Kurzenieckich, posesorów Kalinówki i Jasionówki. W 1571 r. należał do Jerzego Kurzenieckiego, od którego może imienia urobiona została nazwa obowiązująca do dziś — Jurowce75. W 1611 r. w testamencie Jan syn Jerzego przekazał Sokołdkę swemu synowi Stefanowi, ten zmarł w 1635 г. 7°76

Tereny okolicznych puszcz nie były pozbawione funkcji gospodarczych. Prócz łowów wielkoksiążęcych odbywała się w nich gospodarka leśna. Na samej rzeczce Wodziłówce znajdowały się dwie smolarnie (jedna z nich u bagna), którymi zarządzał ziemianin Moniuszko, nad rzeką Jaskrą był majdan należący do wójta boguszewskiego, a w sąsiedztwie późniejszej wsi Pogorzałki nad rzeczką Borsukówką znajdował się duży zakład przetwórczy mieszczanina łomżyńskiego Polkowskiego. Od narwianego brzegu wiodła do niego droga zwana drogą Polkowskiego lub Polikowskiego77.

Dziś Wodziłówka to maleńka wieś składająca się z kilku zaledwie gospodarstw rolniczych, położona kilka km od Knyszyna. Gospodarstwa rozlokowane w koloniach położone są na lewym brzegu niewielkiej rzeczki Wodziłówki — dopływu Jaskranki, z którą łączy się ona na łąkach pod miastem Knyszynem. Grunty wsi — częściowo zarosłe lasem, zajmują wyższy teren o dość zróżnicowanej rzeźbie morenowej. Wodziłówka płynie bagnistą doliną. W najwęższym miejscu przeprowadzono przez dolinę groblę, po której biegnie droga ze wsi Wodziłówki, do dawnego przedmieścia knyszyńskiego, wsi Grądy. Wieś Wodziłówka położona jest na skraju wielkiego kompleksu

puszczy knyszyńskiej, a las porastający grunty wiejskie posiada charakter naturalnej kontynuacji tej puszczy. W 1964 r. historyk Marian Paździor poszukując lokalizacji knyszyńskiego dworca króla Zygmunta Augusta natknął się w lesie sąsiadującym ze wsią Wodziłówką (działce leśnej należącej do jednego Z rolników) na pozostałości fundamentów kamiennych bliżej nie znanej mu budowli78.

Piszący te słowa podjął próbę rozszyfrowania pozostałości ziemnych na wzgórzu przy wsi Wodziłówka. W 1983-1984 r. prowadzono prace wykopaliskowe i penetrację terenową oraz rozpoznanie miejscowej tradycji79. W trakcie prac archeologicznych stwierdzono, że na wzgórzu nazywanym Sygnał, w pobliżu wsi, w czasie fortyfikowania w 1944 r. natrafiono na mur kamienny. Jego korona odsłonięta w kilku miejscach pozostawała w tym stanie aż do czasu rozpoczęcia prac badawczych. Inne miejsce w obrębie stanowiska — zagłębienie w postaci leju nazywanego przez miejscową ludność — Studnia, miało być miejscem czynnego pobierania wody jeszcze w połowie XIX stulecia, dawniej ocembrowanym kamieniami polnymi. Stanowisko z trzech stron okala rów i od wewnątrz wał ziemny, w kształcie wydłużonej litery „U”, z czwartej strony zamkniętej wspomnianym murem. Celem podjętych prac archeologicznych było stwierdzenie, czy obiekt ten jest pozostałością późnośredniowiecznego dworca myśliwskiego, czy innego obiektu. Materiał ceramiczny spotykany w trakcie prac — cienka, siwa ceramika typowa dla wyrobów XIX-wiecznych, przy braku innych, starszych elementów datujących nasuwa odpowiedź, że mamy do czynienia z pozostałością obiektu, o wiele młodszego od dworca myśliwskiego. Nazwa wzgórza — Sygnał wyraźnie odsyła do funkcji tego obiektu. Był to telegraf optyczny na trasie Petersburg — Warszawa, wybudowany w 1839 r80. W trakcie rozpoznania terenowego ustalono, że linia przebiegająca przez Wodziłówkę miała w sąsiedztwie inne

Сноски

73 Arch. sb., t. I, nr 17, s. 17.

74 Biblioteka Akademii Nauk Litwy w Wilnie F. 1, nr 92 [dalej cyt. BAN Wilno]; Pergamentu katalogas, sudarć R. Jasas, Vilnius 1980, nr 317, s. 127 [dalej cyt. R. Jasas]; Opisanie rukopisnago otdelenija Vilenskoj publićnoj biblioteki, t. 3, nr 92, s. 8 [dalej cyt. Opisanie ROVPB].

75 ĄAGAD Warszawa, Kapicjana, nr 9; Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie, Teki Glinki, nr 62, s. 16 [dalej cyt. ODZ Warszawaj.

76 AGAD Warszawa, Księga grodzka brańska, 1636-1637, nr 27, К. 21-26у.

77 Arch. sb., t. I, s. 14-18; Е. Popławski, Materiały do historit parafii dobrzyniewskiej, s. 70-73 i mapa: Parafia dobrzyniewska — stare nazwy pól, osad i strumieni.

78 M. Paździor, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki” 1968, t. VIII, s. 373, ryc. 10.

79 Prace wykopaliskowe prowadzono w 1983-1984 r. Kierownikiem terenowych badań archeologicznych byli Krystian Nowak i Halina Karwowska. Dokumentację, sprawozdania i materiał zabytkowy przekazano Konserwatorowi Zabytków Archeologicznych. Zob. Dział Archeologii Muzeum Okręgowego w Białymstoku. Stanisław Roszkowski przeprowadził Prace geotechniczne dokonując 30 odwiertów. „Sprawozdanie z prac geotechnicznych” oprac. S. Roszkowski, Białystok 1984 r., (maszynopis Konserwatora Zabytków Archeologicznych w Białymstoku).

80 Ą Michalski, Technika transportu i łączności, Warszawa 1982, s. 102-103. Por. też opinię o innym Sygnale koło sokólskiego Racewa J. Gabiniewicza z Łomży, który charakteryzując wyposażenie sygnalizatora racewskiego wymieniał typowe dla tego typu osad elementy — budynek z podpiwniczeniem, studnia, głęboka ok. 70 sążni, obwałowany, Płaski plac, ogród pracownika sygnalizatora — „Kurier Podlaski” nr.120/21 — 23 VI 1985 r.

Перевод на русский (машинный)

сидеть и сеножаты эго западные под ним и дерево бортое божчик п. воевода в том отнжал и Лукаша отдал, да и тепер ключник бельгийский по быту, ага туэ дерево дан на мне берет73.

На левом берегу реки Соколды Ладзкой (ныне Черная), у ее устья в Супрасль, был выход гродненской пустыни под названием Васильков (позже место расположения в 1566 г. города с таким названием). 6 августа 1528 г. Сигизмунд I по просьбе Ольбрахта Гастольда старосты Бельского разрешил его подданным бартикам Златоуста и Сек.74.

Позже королевский двор принадлежал дворянской семье Курзенецких, поместьям Калиновки и Ясеновки. В 1571 году он принадлежал Ежи Курзенецкому, от которого, возможно, и произошло название, действующее до сегодняшнего дня Юровце.75. В 1611 году в завещании Иоанн сын Георгия передал Соколдку своему сыну Стефану, тот умер в 1635 г. 7°76

Территория окрестных джунглей не была лишена хозяйственных функций. Кроме охотничьих угодий, в них осуществлялось лесное хозяйство. На самой речке Водзиловка располагались две смоларни (одна из них у болота), которыми управлял помещик Монюшко, на реке Яскры был майдан, принадлежавший воеводе Богушевскому, а в соседстве поздней деревне Погожа.77.

Сегодня Wodzielnika - это небольшая деревня, состоящая из нескольких фермерских хозяйств, расположенная в нескольких километрах от Knyszyna. Фермы, расположенные в колониях, расположены на левом берегу небольшой реки Wodzielku притока Jaskranka, которая соединяется на лугах под городом Knyszynem. Земельные участки деревни - частично заросшие лесом, занимают более высокую территорию с довольно разнообразным mośe moren

Кнышинская пуща, а лес, растущий в сельской местности, имеет характер естественного продолжения этой пустыни. В 1964 году историк Мариан Паздзьор, в поисках расположения кнышинской резиденции короля Сигизмунда Августа, наткнулся в лесу, прилегающем к деревне Водиловка (участок леса, принадлежащего одному из фермеров) на остатки фундаментов неизвестных ему каменных сооружений.78.

Писатель этих слов предпринял попытку расшифровать земляные остатки на холме возле села Водзиловка. В 1983-1984 годах велись раскопки и полевые проникновения, а также признание местной традиции79. В ходе археологических работ было обнаружено, что на холме под названием Сигнал, недалеко от деревни, во время укрепления в 1944 году, упомянутая каменная стена была обнаружена. Его корона, открытая в нескольких местах до начала исследований. Другое место в пределах поста углубление в виде воронки, называемого местным населением Колодец, должно было быть местом активного сбора воды еще в середине XIX века. Керамический материал, встречающийся во время работ тонкая, седая керамика, типичная для изделий XIX века, при отсутствии других, более старых датирующих элементов, напрашивается ответ, что мы имеем дело с остатком объекта, гораздо моложе охотничьей резиденции. Название холма Сигнал явно ссылается на функцию этого объекта. Это был оптический телеграф на трассе Санкт-Петербург Варшава, построенный в 1839 году.80. В ходе полевых разведок было установлено, что линия, проходящая через Водиловку, была в соседнем районе

Сноски

73 Сб., том I, No 17, с. 17.

74 Библиотека Академии наук Литвы в Вильнюсе Ф. 1, No 92 [далее ]; Пергамент каталога, судр Р. Ясас, Вильнюс 1980, No 317, стр. 127 [далее ]; Описания рукописного отдела Виленского РО публичной библиотеки, т. 3, No 8, с. 92.

75 AGAD Варшава, Капициана, No 9; Центр документации памятников в Варшаве, Teki Glinki, No 62, стр. 16 [далее ODZ Варшава.

76 АГАД Варшава, Гродская книга, 1636-1637, No 27, К. 21-26у.

77 Арх. сб., том I, стр. 14-18; Е. Поплавский, Материалы для historit джентельменского прихода, стр. 70-73 и карта: Добриневская парафия старинные названия полей, поселений и ручьев.

78 М. Паздзиор, Королевский королевский двор Сигизмунда Августа в Кнышине, «Ежегодник Белостокский», 1968, том VIII, стр. 373, рис.

79 Раскопки велись в 1983-1984 годах. Руководителями археологических исследований были Кристиан Новак и Галина Карвовска. Документация, доклады и исторический материал переданы Консерватору археологических памятников. См. Отдел археологии Окружного музея в Белостоке. Станислав Рошковский провел геотехнические работы, сделав 30 отверстий. Сообщение о геотехнических работах”

80 Михальский, Техника транспорта и связи, Варшава 1982, стр. 102-103. Ср. также мнение о другом Сигнале возле Сокольского Рацева Я. Габиньевича из Ломжи, который, характеризуя оборудование рацевского сигнализатора, перечислял типичные для этого типа поселений элементы здание с подвалом, колодец, глубокая около 70 сажени, плоский