Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 20, с. 34-35
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 34-35
Оригинал (по-польски)
боНапука, który był metropolitą61, a później u innych, od których byłem naznaczony dozorcą tych lasów; A tak wraz z innymi dozorcami alias osocznikami pilnując lasów bielskich, pilnowałem je zawsze i broniłem aż do rzeki Niereszli, Narew, Supraszli, Sokołdki, Czarnej i aż do gościńca grodzieńskiego. Ci którzy wyrabiali niekiedy w rzeczonych lasach wańczos, maszty, huty i smołę, płacili zawsze whaijne do Bielska, pobiereżne ja od nich pobierałem na rządcę bielskiego. Kniaź zaś Gliński posiadając już Goniądz, nigdy do rzeczonych lasów, poza rzekę Niereszlię nie wchodził, ani się nie mieszał do żadnych podatków, lecz nie wiem jakiem później prawem p. Mikołaj Radziwiłł wojewoda wileński odebrał te lasy i do Goniądza je sobie przywłaszczył. Dzieczko dalej stwierdził, że: była w tych lasach pewna osada (curiola), za czasów Witolda dla łowów zbudowana, gdy ja lasem dozorowałem, zawsze zwykłem był stawać w tej osadzie z osocznikami za czasów nawet kniazia Glińskiego i ją pilnowałem. Lecz gdy p. Radziwiłł lasy zajął, to tę osadę spalił.
Trzeci przysięgły świadek, strzelec, Ihnat Kuszko twierdził, że służył u łowczego generalnego bielskiego Lewka Baszmana. Wpierw ze strażnikami bielskimi dozorował lasy i polował na zwierzynę, aż do rzeki Nereśli. Chwytał wówczas mieszkańców dóbr goniądzkich, którzy do lasów tych zachodzili. Później gdy miał pomieszkanie w Bielsku, mianowany zostałem strzelcem. Rządcy jednak bielscy zwykli go byli często nadal posyłać dla bronienia tych lasów w imieniu króla. Zabił wiele zwierzyny w lasach aż do Nereśli. Gdy Goniądz nadano w dziedziczne posiadanie księciu Michałowi Glińskiemu, bronił wraz z innymi dozorcami bielskimi lasów po Nereśl, aż do Narwi i Supraśli od wchodzącej tam ludności. Również w osadzie Witolda, która była w Wojdziłówce, zwykłem był stawać z samym niegdyś panem Lewkiem Baszmanem łowczym — twierdził dalej Kuszko. Ponadto co się tyczyło leśnej wytwórczości, to z rudni, smolarni, od produkcji wańczosu i masztów, opłacano podatki do Bielska. Podatek zwany pobereżźne, sam Kuszko wybierał i oddawał rządcom bielskim, a nie goniądzkim.
Inni świadkowie przysięgli: Paniuch Kundratowicz, Andrzej Haczkowicz i Mielech Czerzejkowicz również zaświadczali, że jako dozorcy lasów bielskich z dawna, od naddziadów, dziadów i ojców i jak sami pamiętali, bo jeszcze za czasów króla Kazimierza zawsze pilnowali lasów bielskich, i bronili je od Goniądzskich do rzeki Nereśli. Ci ostatni zaś do tych lasów nie zachodzili pod żadnym pozorem. Bartnicy bielscy, którzy w tych lasach mieli
pasieki, podatki miodem opłacali zawsze do Bielska, a nie do Goniądza. Bobrownicy, którzy bobry łapali w rzekach Nereśli, Narwi, Sokołdzie, Czarnej i Supraśli zawsze przynosili podatki do zamku bielskiego.
Również sianożęci na rzece Supraśli kosiły się zawsze dla zamku bielskiego i suraskiego, przez ludzi bielskich i suraskich. Siano zaś, które tam zbierano, prowadziło się do Bielska i Suraża, albo do osady Witolda, która była w Woydyłówce, a nie do Goniądza. Która to osada w Woydyłówce pilnowana była niegdyś przez bielskich i szarażskich.
Świadkowie twierdzili też, że dobra goniądzkie były dawniej tak niewielkie, że zaledwie mogły wystarczyć na wikt rządcy. A gdy nawet kniaziowi Glińskiemu dany był Goniądz w dziedziczne posiadanie, nigdy sam Gliński nie przechodził za rzekę Nereśl. Podatki whajne i pobereżźne dawało się do Bielska. Później, gdy Goniądz nadany został Mikołajowi Radziwiłłowi, wówczas on te lasy zabrał i do Goniądza przywłaszczył strażników, osoczników, bartników, bobrowników z tych lasów wypędził, a sianożęci królewskie, i wszystkie ich przystępy, dla siebie objął i do Goniądza przyłączył. Działo się to w czasie, gdy Mikołaj Radziwiłł również dzierżawił dobra bielskie.
Wspominali też osocznicy, że w czasach gdy kniaż Gliński posiadał dziedzicznie Goniądz (1505-1508), a zawiadowcą borów podlaskich był Andrzej Łosska, złapali w lesie, gdzie teraz jest Knyszyn łuczników o przezwiskach: Jan Jezusek i Litwiniec. Król był natenczas w Brześciu62. Gdy osocznicy prowadzil tych jeńców do króla, jeden z nich, Jezusek uciekł aż do Niemiec, a dla drugiego, Litwińca przyprowadzonego przez nich do króla kniaź Gliński ledwie za wielkiemi prośbami otrzymał uwolnienie od szubiennicy. Za Jezu-
ska zaś, z rozkazu króla zapłacili samemu kniaziowi Glińskiemu pieniędzy kop 1058.6364
Сноски
61 Sołtan Aleksandrowicz był w l. 1492-1493 namiestnikiem bielskim i goniądzkim. Jego synem był Józef Sołtan metropolita całej Rusi (zm. 1519 lub 1521). Świadek Jakim Dzieczko myli ojca z synem. Por. A. Boniecki, Poczet, s. 332.
62 Aleksander przebywał w Brześciu Litewskim od 1 II do 16 III 1505 r., a później 6-9 I 1506 r. Por. M. Neumann, IJtinerarium Aleksandra Jagiellończyka wielkiego księcia litewskiego, króla polskiego (czerwiec 1492-sierpień 1506), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Historia”, z. 11, Poznań 1971, s. 148-152.
63 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 7589; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 63; Cytowane teksty w tłumaczeniu z jęz. łacińskiego Leona hr. Ryszczewskiego, opublikowane w: „Athenaeum”, oddział II, z. 1, Wilno 1842, s. 65-91 — Rewizja granic puszczy grodzieńskiej Iwana Kurzenieckiego star. pińskiego, Rafała Czosnowskiego, podkomorzego ciechanowskiego, Jerzego Zielepuchę, namiestnika żyrosławskiego i Iwana Łuczynicza służebnika Aleksandra Chodkiewicza star. knyszyńskiego dokonana została przed
64 V 1536 r., a więc była wcześniejsza od cytowanego tekstu Ograniczenia sądowego dokonanego 1-4 XI 1536 r., nie wzmiankuje o dworze Wodziłówce. Wynika to być może z faktu, że rewizorzy ci mieli jedynie dokonać delimitacji granicy puszczy grodzieńskiej z dobrami goniądzkimi — por. tekst w redakcji J. Jaroszewicza — „Athenaeum”, z. 1, Wilno 1847, s. 95-114.
Перевод на русский (машинный)
Бонапарта, который был митрополитом61А потом у других, от которых я был назначен сторожем этих лесов, я брал себе лесную рощу, а вместе с другими лесничими, которые охраняли белорусские леса, я всегда охранял их и защищал до реки Нере, Нарева, Супрашля, Соколды, Черного и до гродненского гостю. Те, кто иногда работал в этих лесах, всегда платили за них. Дзичко далее утверждал, что: было в этих лесах какое-то поселение (куриола), построенное во времена Витовта для охоты, когда я присматривал за лесом, я всегда стоял в этом поселке с окрестностями во времена даже князя Глинского и охранял его. Но когда г. Радзивилл занял леса, то этот поселок сжег.
Третий присяжный свидетель, стрелок, Игнат Кушко утверждал, что служил у охотничьего генерала Бельского Левка Башмана. Сначала вместе с бельгийскими охранниками охранял леса и охотился на зверей до реки Нерсли. В то время он ловил жителей Гончая, которые заходили в эти леса. Позже, когда он все еще жил в Бельско-Бельске, правительство назначило Также в поселении Витовта, которое было в Войдловке, я обычно встречался с самим когда-то господином Левком Башманом охотником, утверждал дальше Кушко. Кроме того, что касается лесного производства, то из руди, смолярни, от производства ванчоса и мачты платили налоги в Бельско. Налог назывался побережные, сам Кушко выбирал.
Другие свидетели присяги: Панюх Кундратович, Анджей Гачкович и Мелех Черейкович также свидетельствовали, что как лесные стражи Белых лесов они издавна, от дедов, дедов и отцов, и, как они помнили, потому что еще во времена короля Казимира всегда охраняли леса Белых, и защищали их от Гонинских лесов до реки Нерлез.
Пасеки, налоги медом платили всегда в Бельско, а не Гонядзе. Бобровщики, которые ловили бобров в реках Нерешли, Нарева, Соколда, Черная и Супрасла, всегда приносили налоги в Бельский замок.
Также сеножники на реке Супрасли косили всегда для Бельского и Сурасского замков, для людей Белых и Сура. Сено, которое собирали там, велось в Бельско и Суража, или в поселение Витовта, которое было в Войдылке, а не в Гонидже. Которое в Войдыльске некогда пилили пилильщицами.
Очевидцы также утверждали, что королевские владения раньше были настолько малы, что едва могли позволить себе взыскать с правителя. А когда даже князь Глинский получил эти блага в наследственное владение, сам Глинский никогда не переходил к ним за реку Нерсель. Налоги и сборы шли в Бельско. Позже, когда Гончие были переданы Николаю Ражичу.
Они также упомянули, что в то время, когда князь Глинский владел Гонидой (1505-1508), а доносчиком подляских боров был Анджей Лосьска, они поймали в лесу, где сейчас Кнышин лучников о прозвищах: Иоанн Иисусек и Литвинец. Король был тогда в Бресте.62. Когда окрестники вели этих пленных к королю, один из них, Иисус бежал до Германии, а для другого, литовского князя, которого они привели к королю, князь Глинский едва по большим просьбам получил освобождение от суеверия. За Иисуса-
По приказу короля они заплатили самому князю Глинскому 1058 коп.6364
Сноски
61 Солтан Александрович был в 1. 1492-1493 наместником Белеским и Гоненьским. Его сыном был Иосиф Солтан митрополит всей Руси (умер 1519 или 1521). Свидетель Яким Дзичко путает отца с сыном. Ср. А. Бонецкий, Почет, стр. 332.
62 Александр находился в Бресте с 1 II по 16 III 1505 г., а позже 6-9 I 1506 г. Ср. М. Нойманн, IJtinerarium Александра Ягеллончика великого князя литовского, польского короля (июнь 1492-август 1506), «Научные изыскания Университета им. Адама Мицкевича. История», с. 11, Познань 1971, стр. 148.
63 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., No 7589; AGAD Warszawa, Kapicijana, No 63; Цитируемые тексты в переводе с латинского Lyon hr. Ryšewskiego, опубликованные в: Athenaeum”, отделение II, с. 1, Вильнюс 1842, с. 65-91 Обзор границ гродненского леса Ивана Курц.
64 В 1536 г., т. е. раньше цитированного текста Судебного ограничения, совершенного 1-4 ноября 1536 г., не упоминается о королевском дворе Водзиловки. Возможно, это связано с тем, что эти ревизоры должны были только делимитировать границу Гродненской пущи с гоньдейскими товарами см. текст в редакции Я. Ярошевича А. 1