Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 16, с. 28-29
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 28-29
Оригинал (по-польски)
dzwonnicy karczma, należąca do plebana oraz dom organisty 48. W 1762 r. wzmiankowano, dwie karczmy w Rynku, po jednym placu z obydwóch stron starego cmentarza, na którym w jednym budynku mieszka chłop49. Jeszcze w 1739 r. gdy wymieniano place należące do kościoła parafialnego pisano: za św. Janem placów dwa50. W 1765 r. karczmę plebańską przy cmentarzu nie istniejącego już wówczas kościoła św. Jana arendował Żyd. Własność kościelna przy Starym Rynku przetrwała do czasów nam współczesnych. O placu przy Starym Rynku wspomina się jeszcze w 1934 r.
Z wezwania, które nosił najdawniejszy kościół goniądzki — św. Jana Chrzciciela wnosić można, że była to placówka misyjna, prowadząca chrystianizację pogańskiej ludności. (Takież samo wezwanie — św. Jana Chrzciciela nosiły kościoły farne w Wiźnie, Warszawie, czy Wilnie). Trudno dociec jak dawną metrykę posiadał ten kościół, ale pewnie świątynia w tym miejscu mogła powstać w dobie chrystianizacji Mazowsza, jeszcze w XI w. Brak źródeł pisanych uniemożliwia poznanie średniowiecznych dziejów kościoła goniądzkiego. Oczekiwać należy na badania archeologiczne, a nie jest wykluczone, że średniowieczna Fara goniądzka mogła być murowana, tak jak łomżyńska, wiska, wąsoska itd. 46
Powstaje przypuszczenie, że wobec graniczności Drogi Witoldowej, kontynuowanej przez gościniec trzciański istniał podział organizmu miejskiego w Goniądzu na dwie struktury urbanistyczne. Pewnie więc w 1401 r. do Litwy trafiła nie całość powiatu goniądzkiego, a jedynie jego część wschodnia. Hipoteza o istnieniu dwóch miast: Goniądza mazowieckiego (powstałego w XIV w.) i bezpośrednio sąsiadującego z nim Goniądza litewskiego (powstałego w l. 1401-1430) wymaga dalszych badań historyczno-archeologicznych. Podział, który zaowocował powstaniem dwóch bliźniaczych rynków, kościołów i miast musiał być krótkotrwały i pewnie jeszcze w tymże okresie — 1 poł. XV w. powstało jedno miasto.51
Wielki książę Witold miał być też fundatorem kościoła parafialnego w Goniądzu. Świadczyli o tym w październiku 1536 r. ks. Józef Żebrowski pleban kościoła farnego, liczący lat 60 i ks. Marek, prepozyt kościoła szpitalnego św. Ducha, liczący lat ok. 70 (od 15 lat w Goniądzu), którzy twierdzili że nie widzieli, ani czytali dokumentu fundacji kościoła w Goniądzu, ale słyszeli, że kościół był fundowany przez wielkiego księcia Witolda. Ks. Marek twierdził ponadto, że funkcjonowała wówczas miejscowa opinia, że fara powstała za czasów jeszcze mazowieckich, a proboszczem był niejaki ks. ВШсха52 4". Tradycja o witoldowej fundacji kościelnej znalazła odzwierciedlenie w falsyfikatach rzekomo wystawionych przez Aleksandra Jagiellończyka w 1484, 1500 lub 1504 r., a także podobnym falsyfikacie Mikołaja Radziwiłła jakoby wystawionym w 1484 r.: ecclesiam parochialem in oppido nostro Goniądz in honorem Assumptionis Beatissimae Virginis Mariae, sancti Joannis Baptistae et Agnetis sanctae virginis patronorum, per praeclarum et illustrem principem dominum Vitoldum piae memoriae, avum nostrum, magnum ducem Lituaniae, praedecessorem nostrum erectam, fundatam et aedificatam53. Niewiele tu prawdy, prócz zanotowanej tej samej tradycji, którą wspominali w 1536 r. proboszczowie obu goniądzkich placówek kościelnych. Zresztą falsyfikat goniądzkiego kościoła powstał najprawdopodobniej w 1536 r., świadczy o tym charakter pisma. Ten egzemplarz podrobionego dokumentu nosi datę: 54,
Witold musiał poczynić jakieś kroki związane z kościołem parafialnym w Goniądzu, bo wcześniej, w czasach mazowieckich placówka parafialna w Goniądzu podlegała władzy biskupów płockich, przejście pod panowanie litewskie łączyło się z podporządkowaniem władzy biskupów wileńskich. Potrzeba uniezależnienia od struktury kościoła płockiego najprawdopodobniej wpłynęła na uruchomienie w Goniądzu drugiej placówki rzymskokatolickiej i budowę kościoła w innym miejscu. Drugi kościół parafialny ustawiono z kolei na Nowym Rynku, nosił bez wątpienia wezwanie św. Agnieszki Panny i Męczenniczki. Jest to jedno z dzisiejszych wezwań kościoła goniądzkiego, termin tradycyjnego odpustu, dawniej w tym dniu (21 I) odbywały się ponadto wielkie goniądzkie jarmarki, słynące w regionie z kontraktów
Сноски
48 АР Białystok, Kamera, nr 2588, k. 300.
49 AP Białystok, Kamera, nr 2588, k. 90.
50 АР Białystok, Kamera, nr 2588, k. 40v.
51 1998 r. odkryto wczesnośredniowieczne grodzisko w Krzeczkowie, kilka km od Goniądza. Może to jest najstarszy Goniądz? Pewne światło na dzieje grodu rzuca fakt, że grodzisko znajdowało się w XVI-XIX w. na terenie folwarku plebana goniądzkiego. Świadczyć to by mogło, że w Krzeczkowie pierwotnie usytuowany był najdawniejszy kościół parafialny, a po przeniesieniu funkcji miejskich i zarządu dóbr do dzisiejszego Goniądza, w Krzeczkowie pozostała dawna świątynia. Zaistniałaby więc sytuacja taka, jaką znamy z licznych średniowiecznych translokacji miejskich na Mazowszu i w innych regionach Polski. Grodzisko w Krzeczkowie oczekuje na prace wykopaliskowe.
52 Depositos testium ipsiusque plebanis in Goniądz super literis fundationis ecclesiae in ibidem. - Por. AP Białystok, Kamera, nr 2855.
53 Por. Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, (1387-1507), wyd. 1. Fi-Jałek, W. Semkowicz, t. I, Kraków 1948 (dalej w skrócie KDKW), nr 114, s. 140; Vitoldiana. Coder, privilegiorum Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1386-1430, wyd. J. Ochmański, Warszawa-Poznań 1986, nr 47, s. 53-54.
54 АР Białystok, Kamera, nr 2588.
Перевод на русский (машинный)
колокольня таверны, принадлежащей плебеи и органистскому дому48. В 1762 году упоминались две таверны на Рыночной площади, по одной площади с обеих сторон старого кладбища, на котором в одном здании живет крестьянин49. Еще в 1739 г., когда перечислялись площади, принадлежащие приходской церкви, писалось:50. В 1765 году плебанскую корчму на кладбище, уже не существовавшего тогда костела святого Иоанна, арендовал еврей. Церковная собственность на Старом рынке сохранилась до наших дней. О площади на Старом Рынке упоминается еще в 1934 году.
По призыву, который носил древнейший гоненьский костел святого Иоанна Крестителя, можно утверждать, что это был миссионерский пост, ведущий христианизацию языческого населения. (Также и призыв святого Иоанна Крестителя носили фарнские церкви в Вильно, Варшаве или Вильнюсе). Трудно понять, как древняя метрика могла иметь этот костел, но, вероятно, храм в этом месте мог быть установлен.
Предполагают, что в преддверии границы Витовтовтской дороги, продолжавшейся в тростниковом периоде, возникло еще два городских квартала, разделявших город на две урбанистические структуры. Вероятно, в 1401 г. в Литву попал не весь Гоножский повят, а только его восточная часть. Гипотеза о существовании двух городов: Мазовецкого воеводства (появившегося в XIV в.)51
Великий князь Витовт должен был быть также основателем приходского костела в Гонидзе. Свидетельствовали об этом в октябре 1536 года. Иосиф Жебровский плебан костёла, которому было 60 лет, и отец Марек, препозит к больничной церкви Святого Духа, который был около 70 лет (от 15 лет в Гонидзе), которые утверждали, что не видели или читали документа фонда церкви в Голиаде.52 Традиция о витольдском церковном фонде, piroclesiam parochialem in oppido nostro Gonied in honorem Assumption (лат.)русск., parochialem in oppido nostro Gonídzin in honorem Sandiptis.53. Здесь мало правды, кроме отмеченной той же традиции, о которой упоминали в 1536 году настоятели обоих гоненьских церковных учреждений. Впрочем, подделка гоненьского костела, скорее всего, возникла в 1536 году, свидетельствует о характере письма. Этот экземпляр поддельного документа имеет дату:54,
Витовт должен был предпринять какие-то шаги, связанные с приходской церковью в Гонидзе, потому что раньше, во времена мазовецких приходское учреждение в Гонидзе было подчинено власти плоцких епископов, переход под власть литовского правительства был связан с подчинением власти вильнюсских епископов. Потребность в независимости от структуры Плоцкого костела, скорее всего, повлияла на запуск в Гонице второго объекта у римско-катской церкви.
Сноски
48 ул. Белостокская, дом 2588, к. 300.
49 AP Белосток, Камера, No 2588, к. 90.
50 АР Белосток, Камера, No 2588, к. 40v.
51 1998 г. был открыт средневековый городок в Кшецкове, в нескольких километрах от Гонидзы. Может быть, это самый старый город? Определенное освещение истории города свидетельствует о том, что городище находилось в XVI-XIX вв. на территории плебарика Гонидзицкого. Это свидетельствует о том, что в Кшеццеве первоначально был расположен самый древний приходский костел, а после перенесения городских функций.
52 Depositos testium ipsiusque plebanis in Gonijazd super litis fundationis ecclesiae in ibidem. - Ср. AP Белосток, Камера, No 2855.
53 Ср. Дипломатический кодекс кафедры и Вильнюсской епархии, (1387-1507), изд. 1. Фи-Ялек, В. Семкович, том I, Краков 1948 (в дальнейшем сокращенно KDKW), No 114, с. 140; Витовтяна. Coder, privilegiorum Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1386-1454, pozna 1986
54 Белосток, No 2588.