Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 15, с. 26-27
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 26-27
Оригинал (по-польски)
rafii. Transumpt, z którego Lubomirski, wydawca Kodeksu Mazowieckiego zaczerpnął tylko treść aktu z 1358 r. zaginął. Zachował się jednak wiele mówiący regest z 1798 r. w spisach archiwaliów przejmowanych po III rozbiorze przez Prusaków w tzw. Archiwum Polskim wraz z Metryką Koronną. Spis ten wymienia dokument: Grodnae. post Sanctae Laurenti 1358. Literae ratificationis concordiae occasione limitum terrae Visnensis et districtus Grodnensis seu Mazowsze et Lithuaniae inter praedicta Ducatus factae ubi specificantur praetera ad ecclesiam visnensem et ad bona. Widocznie Gasztołd po otrzymaniu dóbr tykocińskich chciał dla swej włości utworzyć odrębną parafię katolicką. Nastąpiło to zresztą wkrótce, w 1437 r39.
Osada o charakterze miejskim w Goniądzu egzystowała już w końcu XIV wieku. W pocz. XV w. mieszkańcy Goniądza zawierali transakcje finansowe z łomżanami. W l. 1421-1434 kupcy goniądzcy prowadzili handel z miastami Gdańsk i Toruń40, co świadczy o ich zamożności, paraniu się dużym handlem i rozwoju funkcji miejskich osady przy zamku nad Biebrzą41. W 1434 r. wzmiankowany był kupiec Klymans (Klemens z Goniądza), dostarczający drewno do Gdańska42. Ok. 1463-1465 r. drewno słał tam Paweł z Goniądza. W 1467 r. dostarczył drewno Johanowi Angermundenowi inny kupiec goniądzki Jakub. Łącznie na 33 zapisy z Podlasia (bez Brześcia) Goniądz pojawia się 3 razy, choć ilości dostarczanego drewna były raczej średnie43. W 1506 r. w jednym z dokumentów stwierdzono: w ziemi wiżnieńskiej, blisko miasta Goniądz...44.
Zastanawia fakt, że bieg gościńca trzciańskiego, kontynuującego ciąg komunikacyjny Drogi Witoldowej w obrębie samego miasta Goniądza wytwarzał podział na dwa organizmy miejskie z ich centrami — rynkami: Starym i Nowym. Wymieniają je inwentarze miasta z 1571 i 1573 r., a są charak-
terystyczne dla zachowanego do dziś zabytkowego układu urbanistycznego. Dwa rynki odpowiadały podziałowi na dwa organizmy miejskie — miasta stare i nowe (choć takich nazw w źródłach nie znajdujemy). Oba rynki były podobnej wielkości — przy Nowym w 1573 r. było 137 pr., a przy Starym — 104 1/2 pr. Ponadto inwentarze wspominały, że przy Starym Rynku było pustych po ks. Michale odmarłym 2 1/2 pr. co świadczyłoby о tym, że przy Starym Rynku mógł funkcjonować kościół. Tymczasem skądinąd wiadomo, że kościół parafialny w Goniądzu usytuowany był przy Nowym Rynku. Pewnie więc egzystowały dwie świątynie katolickie — odrębne dla mieszkańców Starego i Nowego Miasta45. Powstaje przypuszczenie, że wobec graniczności Drogi Witoldowej, kontynuowanej przez gościniec trzciański istniał podział organizmu miejskiego w Goniądzu na dwie struktury urbanistyczne. Pewnie więc w 1401 r. do Litwy trafiła nie całość powiatu goniądzkiego, a jedynie jego część wschodnia. Hipoteza o istnieniu dwóch miast: Goniądza mazowieckiego (powstałego w XIV w.) i bezpośrednio sąsiadującego z nim Goniądza litewskiego (powstałego w l. 1401-1430) wymaga dalszych badań historyczno-archeologicznych. Podział, który zaowocował powstaniem dwóch bliźniaczych rynków, kościołów i miast musiał być krótkotrwały i pewnie jeszcze w tymże okresie — 1 poł. XV w. powstało jedno miasto. Najstarszy kościół parafialny w Goniądzu nosił wezwanie św. Jana Chrzciciela, a ulica wybiegająca z naroża Starego Rynku nosiła dawniej nazwę: Świętojańska. 30 IX 1675 r. wizytując parafię goniądzką ks. Ignacy Świętosławski stwierdził: Kościoły parafialne są dwa: większy pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny i mniejszy św. Jana, oba głęboko starożytne... W kościele św. Jana dobry dach i nowe okna. Ołtarz jeden. Stalle. Zakrystia. Nowy, mały przedsionek. Dzwon w sygnaturcel. W innej wizytacji z tego czasu (z lat 1674-1679) Mikołaj Słupski odnotował: Goniądz, kościół drewniany, kolacja kólewska. Proboszcz ks. Zygmunt Załęski, zrestaurował kościół od dawna opuszczony47. W 1716 r. kościół św. Jana już nie istniał, choć w uposażeniu parafii wymienia się plac położony na terenie miasta, który idzie od dzwonnicy, aż do cmentarza kościoła św. Jana, 6 stadiów długi i szeroki na 2. Na placu tym znajdowała się w pobliżu46
Сноски
39 J, Wiśniewski, DzOPA, s. 47; Гита Masoviae, nr 16, s. 19-20; Cytowany regest transumptu z 1798 r., w: AP Białystok, Kamera, nr 155 A, k. 225.
40 Wyciągi prof. Jerzego Wiśniewskiego, cyt. za: M. Giedz, Goniądz — studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego miasta, Białystok 1989 (maszynopis ROSiOSK Białystok), s. 5.
41 Codez epistolaris Vitoldi, t. 6, nr 578; AGAD Warszawa, MK, nr 340, k. 165; Preussisches Urkundenbuch, t. III, cz. 2 (1342-1345), wyd. H. Koeppen, Marburg a. Lahn 1958, nr 418; J. Wiśniewski, DzOPG, s. 36.
42 Metryka Księstwa Mazowieckiego z XV i XVI wieku, t. 3, wyd. A. Włodarski, Warszawa 1930, nr 12-14, s. 622.
43 Informacje dotyczące kontaktów mieszczan goniądzkich z Gdańskiem pochodzą z nie publikowanej dotąd pracy Z. Romaniuka, Kontakty Podlasia z Gdańskiem w XV w. (maszynopis).
44 ĄAGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 975.
45 ĄAGAD Warszawa, ASK, dz. ГУТ, nr К-11, К. 48.
46 Ecclesiae parochiales sunt duae: maioris tituli Beatae Virginis Mariae, minoris $. Joannis ambae post antiquos antecessores penitus... In ecclesia 5. Joanis bene tecta её fenestrata noviter. Altare unus. Scamma. Zacristia. Atrium minus nova, campana in copula. - AP Białystok, Kamera, nr 2588, k. 13.
47 Stan kościołów parafialnych w diecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskim, wyd. J. Kurczewski, „Litwa i Ruś”, lipiec 1912, t. III, z. 1, s. 54.
Перевод на русский (машинный)
rafii. Transumpt, из которого Любомирский, издатель Мазовецкого кодекса, почерпнул только содержание акта 1358 года. Однако сохранился много говорящий regest для архивов 1798 года, приобретенных после III раздела пруссами в так называемом Польском архиве вместе с коронной метрикой. В этом списке упоминается документ: Grodnae. post Sanctaiction Lauren Это произошло вскоре после того, как в 1437 г.39.
Поселение городского характера в Гонидзе существовало уже в конце XIV века. В начале XV века жители Гонидзе заключали финансовые сделки с ломжанами. В 1. 1421-1434 г. купцы Гонижов вели торговлю с городами Гданьск и Торунь40, что свидетельствует об их богатстве, парализовании большой торговли и развитии городских функций поселения при замке над Бебжем41. В 1434 г. упоминается купец Климанс (Klemens z Gonijdza), поставляющий дрова в Гданьск42. Около 1463-1465 гг. древесину туда посылал Павел из Гонядзе. В 1467 г. он предоставил древесину Йохану Ангермундену другой купец Якуб. Всего на 33 записи из Подляшья (без Бреста (Brześć)) Гонядзе появляется 3 раза, хотя количество поставляемой древесины было довольно средним.43. В 1506 г. в одном из документов было указано: в Виженской земле, недалеко от города Гонядзе...44.
Интересным фактом является то, что движение тростникового гостя, продолжающего коммуникационный маршрут Витовтовтовой дороги в пределах самого города Гонядзе, порождало разделение на два городских организма с их центрами рынками: Старым и Новым. Инвентарь города 1571 и 1573 гг., а есть харак-
Территориально для сохранившейся до сегодняшнего дня исторической урбанистической системы. Два рынка соответствовали разделению на два городских организма старые и новые города (хотя таких названий в источниках не находим). Оба рынка были такого же размера при Новом в 1573 году было 137 р., а при Старом 104 1/2 р. Кроме того, инвентари упоминали, что при Старом рынке было пусто после того, как около Михал.45. Создается предположение, что в преддверии границы Витовтовтской дороги, продолжавшегося через тростниковский приход, был еще один городок после разделения городского организма в Гонядзе на две урбанистические структуры. Так, вероятно, в 1401 году в Литву попал не весь Гоняжский повят, а только его восточная часть. Гипотеза о существовании двух церквей: Мазовецкого в Гоняже (основа) в XIV. Игнатий Креститель, а улица, выходящая из угла Старого Рынка, раньше носила название Святаянская. 30 IX 1675 г. посетил приход гончих к о. Игнатий Святославский Стулце сказал: Приходские церкви есть два: больший по зову Пресвятой Девы Марии и меньший по имени Иоанна, оба глубоко древние... В костёле Св. Иоанна одна хорошая крыша и новые окна.47. В 1716 г. костел Св. Иоанна больше не существовал, хотя в оснащении прихода была заменена площадь, расположенная на территории города, которая идет от колокольни до кладбища костела Св. Иоанна, 6 стадий длиной и шириной на 2. На этой площади она находилась рядом46
Сноски
39 J, Вишневский, DzOPA, с. 47; Гита Masoviae, No 16, с. 19-20; Цитируемый режест трансумпта 1798 г., в: AP Белосток, Камера, No 155 А, к. 225.
40 Выдержки профессора Ежи Вишневского, цит. по: М. Гедз, Гонидзе историко-урбанистическое исследование к плану пространственного развития города, Белосток 1989 (машинопись ROSiOSK Белосток), с. 5.
41 Codez epistolaris Vitoldi, t. 6, No 578; AGAD Варшава, МК, No 340, к. 165; Preussisches Urkundenbuch, том III, ч. 2 (1342-1345), изд. H. Koeppen, Marburg a. Lahn 1958, No 418; J. Вишневский, DZOPG, с. 36.
42 Метрика Мазовецкого княжества XV и XVI веков, т. 3, изд. А. Влодарский, Варшава 1930, No 12-14, с. 622.
43 Информация о контактах горожан с Гданьском взята из ранее не публиковавшейся работы З. Романюка «Контакты Подляшья с Гданьском в XV веке» (машинопис).
44 AGAD Варшава, Зб. док. перг., No 975.
45 AGAD Варшава, АСК, dz., No К-11, К. 48.
46 Ecclesiae parochiales sunt duae: maioris title Beatae Virginis Mariae, minoris $. Joannis ambae post antiquessores penitus... In ecclesia 5. Joanis bene tecta е fenestrata noviter. Altare unus. Scamma. Atricia. Атриум минус
47 Статус приходских костелов в Вильнюсской епархии после неприятельского нападения, изд. Я. Курчевский, «Литва и Русь», июль 1912, том III, стр. 1, с. 54.