Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 14, с. 24-25
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 24-25
Оригинал (по-польски)
niec publiczny od Łomży idąc do wsi szlacheckiej Zawady nazwanej, w ziemi łomżyńskiej, powiecie zambrowskim, na pograniczu Podlasia leżącej, nad rzeką Sliną. Na której rzece most, a za nim wieś Łopuchowo, dawniej po części tylko, potym całkowicie do Tykocina należąca. Za którym, na drugiej stronie tejże rzeki połowa namienionej wsi Łopuchowa, tudzież pola, lasy i łąki wszystkie po lewej stronie tegoż gościńca nad rzeką Sliną rozciągające się do ziemi łomżyńskiej należały, a po prawej do Tykocina. Która to rzeka w Narew wpływa. Dalej wspomniony gościniec szedł przez wieś szlachecką Nieciece zwaną, już w ziemi bielskiej leżącą, nad rzeką Narwią, na której był most. A za nim tenże gościniec do Goniądza ciągnął się. I wszystkie lasy, pola, wsie, folwarki po lewej stronie przerzeczonego gościńca do ziemi wiskiej należały, a po prawej do Tykocina. I tym sposobem wzmiankowany gościniec ziemię łomżyńską i wiską rozgraniczał i oddzielał od dóbr tykocińskich i innych szlacheckich, aż do kolumny z cegły murowanej, która i dnia dzisiejszego [1801 r. - J. M.], przy granicy folwarku tykocińskiego Nowa Wieś rzeczonego, z Tykocina idąc do Goniądza, po prawej stronie znajduje się, pod wsią Trzcianne rzeczoną, a za tąż wsią druga kolumna, także z cegły murowana, oznaczająca przedtym granice dóbr goniądzkich i knyszyńskich. Gościniec wyżej tyle razy powtórzony Litwa nazywała Drogą Witoldową?"32. Informacje o Witoldowej Drodze biegnącej granicą dóbr tykocińskich spotykamy też w innych źródłach historycznych, m.in. w opisie granic majętności Tykocin i Wiszowate 8 XII 1569 г.33 28 Wielokrotnie Witoldowa Droga wspominana jest w akcie rozgraniczenia dóbr szlacheckich Szorce Cibarzewo z leśnictwem tykocińskim z 8 II 1604 r. Rozgraniczenie to opierało się na zezwoleniu jakie dał Jan Gasztołd woj. wileński Bogdanowi z Porytego na kupno Cibarzewa u Piotra Krzyckiego. Dokument Gasztołdowy nosił datę w Wilnie 5 I 1451 r. Komisarze królewscy w 1601 r. wielokrotnie też wspominali miejsce zwane Stolec Królewski przy wsi Trzcianne, położone przy Drodze Witoldowej34.
Terytorium podległe władzy rządcy zamku Goniądz zostało znacznie uszczuplone w 1401 r., gdy powiat goniądzki wracał z zastawu krzyżackiego do książąt mazowieckich, jednocześnie najprawdopodobniej doszło do jego podziału. Część wschodnia znalazła się w rękach Litwinów, a skraj zachodni pozostał przy Mazowszu. Do takich wniosków dochodzimy obserwując relikty starych rozgraniczeń. Pewnie bowiem wówczas przez cały obszar wzdłuż traktu z Wizny do Goniądza poprowadzono linię graniczną utrwaloną późniejszymi podziałami granicznymi dóbr ziemskich. Ten ważny podział przez współczesnych nam historyków tych ziem był dotąd pomijany milczeniem.
Książęta mazowieccy odbierając ziemię wiską żądali też powiatu goniądzkiego. Kilkakrotne, usilne prośby o jego zwrot w ciągu wieku XV nie przyniosły skutku. Powiat goniądzki pozostał trwale w granicach МКТ, 35. Jeszcze w 1453 r. na Zjeździe Parczewskim posłowie mazowieccy upominali się u króla Kazimierza Jagiellończyka o zajęte przez Litwinów powiaty Goniądz i Tykocin. Król dał im surową odpowiedź, za co zganił go — jak pisze Jan Długosz — kardynał Oleśnicki36. W 1458 r. książęta Bolesław i Władysław upominali się o zwrot powiatu goniądzkiego37. W 1459 r. Jan Rytwiański star. sandomierski domagał się od Kazimierza Jagiellończyka zwrotu dla Mazowsza, Goniądza i Węgrowa33,
J. Wiśniewski przypuszczał, że być może ok. 1434 r. książęta mazowieccy na krótko odzyskali powiat goniądzki, co miało łączyć się z potwierdzeniem starej granicy na rzece Netcie, Biebrzy, Brzozówce, Czarnej, Supraśli i Narwi. Do takiego sądu doszedł on wnioskując z faktu, że stary akt Kiejstuta z 1358 r. został potwierdzony i transumowany przez Stanisława bpa płockiego 7 IX 1434 r. Tak jednak, sądzę, nie było. Głównym powodem - jak się wydaje — była sprawa wydzielenia się dóbr Tykocin, pewnie właśnie w tym roku nadanych Gasztołdom w dziedziczne posiadanie. Do 1434 r. teren włości tykocińskiej należał do parafii wiskiej. Zaniepokojony usamodzielnieniem się włości tykocińskiej pleban wiski widocznie wówczas zwrócił się do bpa płockiego o zatwierdzenie obszaru swojej pa-38
Сноски
32 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 44, s. 272-293.
33 ‘Гат stwierdzono: Qui quidem limites inter bona nostra Thikoczin et villam Wyssowate nobilium huiusmodi facti sunt, incipiendo a bonis nobilium Szorczow ad castrum Thikoczin spectantium penes viam nuncupatam Witoldowa Droga, deinde eadem via proprediendo per borram versus orientem usque ad fluvium Meresla [!], ubi limites scopulique graniciales de terra erecti sunt in numero iriginta et circa hunc ipsum fluvium Meresla terminati. Por. AGAD Warszawa, Metryka Koronna (dalej w skrócie MK), nr 108, k. 68-68v; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 41, s. 382-385.
34 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 44, s. 272-293. Por. rozgraniczenie z 1546 r. przytoczone przez L. Kolankowskiego, Zygmunt August, s. 275-7. Por. AGAD Warszawa, Varia, nr 11 - Wypisy i kopie dokumentów rozgraniczających Mazowsze z WKL 1358, 1505 i 1544.
35 j, Wiśniewski, Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny. Geneza, rozwój oraz zróżnicowanie i przemiany etniczne, „Acta Baltico-Slavica”, t. XI, 1977, s. 11. [Dalej cyt. J. Wiśniewski, OWE].
36 0. Długosz, Dziejów Polskich ksiąg dwanaście, przeł. K. Mecherzyński, t. V, ks. XII, Kraków 1870, s. 127; Janczak, Z Tykocina, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 22, s. 361.
37 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 8.
38 J, Długosz, Dziejów Polskich ksiąg dwanaście, t. V, ks. XII, s. 274.
Перевод на русский (машинный)
Общественная местность от Ломжи, идущая в правую деревню Завады, в Ломжинской земле, простиралась на границе Подляшья, над рекой Слина. На которой река мост, а за ней деревня Лопухово, раньше только частично, полностью принадлежал Тыкоцину. За которым, по другую сторону этой реки, мы половину И все леса, поля, села, полки слева от убогого гостя, кирпичной стеной, принадлежали к земле вишни, а справа к Тыкоцину. И таким образом упомянутый гость также делил и отделял деревню от тыквенных и других дворянских владений до каменной колонны, которая и по сей день [1801 г. - М.32. Информация о Витовтовом Пути, пролегающем через границу тыкочинских благ, встречается также в других исторических источниках, в том числе в описании границ владений Тыкоцин и Вишовата 8 декабря 1569 г.33 28 Неоднократно Витовтова дорога упоминается в акте разграничения шляхетских владений Шорце Цибаржево с тыкочинским лесоводством с 8 февраля 1604 года. Это разграничение было основано на разрешении, которое дал Ян Гастольд воевода Виленский Богдан из Поритого на покупку Цибаржева у Петра Крицкого. Документ Гастолдовы в Вильном замке имел дату 1451.34.
Территория, подконтрольная правителю замка Гонидзи, была значительно урезана в 1401 году, когда Гонидзинский повят возвращался из заставы к князьям Мазовецким, в то же время, скорее всего, произошло его разделение. Восточная часть оказалась в руках литовцев, а западная окраина осталась у Мазовии. К таким выводам мы приходим, наблюдая реликвии старых рубежей у нас тогда же.
Мазовецкие князья, получая висскую землю, требовали также Гоненьского повята. Неоднократные, настойчивые просьбы о его возвращении в течение XV века не дали результата. Гоненьский повят оставался постоянно в пределах,35. Еще в 1453 году на Парчевском съезде мазовецкие депутаты обращались к королю Казимежу Ягеллончику за захваченными литовцами уездами Гонидзе и Тыкоцин. Король дал им строгий ответ, за что упрекнул его как пишет Ян Длугош кардинал Олесницкий36. В 1458 году князья Болеслав и Владислав добивались возвращения Гоножского повята37В 1459 году Ян Рытвянский стар. сандомирский потребовал от Казимира Ягеллончика возврата для Мазовии, Гонядзе и Венгрова33,
Й. Вишневский предполагал, что, возможно, около 1434 г. мазовецкие князья ненадолго восстановили в своем владении уезд Гониньский, что должно было сочетаться с подтверждением старой границы на реке Нетта, Бебжи, Бжозувке, Черной, Супрасли и Нарева. К такому суду он пришел из того факта, что старый акт Кийстута из 1358 г.38
Сноски
32 Варшавская АГАД, Капициана, No 44, с. 272-293.
33 Qui quidem limites inter bona nostra Thikocjin et villam Wyssowate nobilium huiusmodi facti sunt, incipiendo a bonis nobilidoow ad castrum Thikocchin spectantium penes viam nuncupatam Witoldowy Drawy, deinde eadem us proprem 382-385.
34 AGAD Варшава, Варя, No 44, стр. 272-293. Ср. разграничение от 1546 г. цитируемое Л. Коланковским, Сигизмунд Август, стр. 275-7. Ср. AGAD Варшава, Вария, No 11 - Выписки и копии документов, разделяющих Мазовию с ВКЛ 1358, 1505 и 1544.
35 j, Вишневский, Поселение восточной Белостокской. Генезис, развитие и разнообразие и этнические изменения, «Acta Baltico-Slavica», том XI, 1977, стр. 11.
36 0. Длугош, История польских книг, двенадцать, перевёл К. Мехержинский, том V, очерк XII, Краков 1870, стр. 127; Янчак, Z Tykocina, «Przegląd Katolicki» 1879, No 22, стр. 361.
37 А. Яблоновский, Подляшье, ч. 2, с. 8.
38 Длугош Я., История польских книг, том V, XII, с. 274.