Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 12, с. 20-21
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 20-21
Оригинал (по-польски)
przebył rzekę, przybył zbrojny i budowę zburzył i ze szczętem spalił. Podróżując Pisą do Narwi, Biebrzą i później przez jeziora musieli płynąć Nettą, a więc właśnie w miejscu późniejszego Dolistowa musieli zawrócić w kierunku Стойпа 21.
Mocą Traktatu Salińskiego z 1398 r. Krzyżacy zrzekli się na rzecz Litwy większej części ziem pojaćwieskich, a także oddali jej część ziemi wiskiej między Biebrzą a Brzozówką. Limes graniczna przebiegała od rzeki Szeszupy do jeziora Necko (Meten), rzeką Nettą do rzeki Biebrzy (Beber). Znów ujście Netty do Biebrzy, w miejscu przypuszczalnej lokalizacji zamku Metenburg uznane zostało jako punkt newralgiczny. Tę granicę potwierdzono w układzie zawartym w Malborku w 1402 r., gdzie wskazano, że granica przebiega od rzeki Szeszupy ad fluvium, qui effluit a lacu dicto Metensee et dicitur communiter Methe flies, ab hinc per descensum fluvii usque in fluvium dictum Bebere i dalej tą rzeką do granicy Mazowsza. U Krzyżaków miały zostawać ziemie na zachód od linii Szeszupy — Netty — Biebrzy, okolice Augustowa, zachodnia część ziemi wiskiej. Potwierdzono to ponownie w układzie w 1404 r. w Raciążu'22.
15 I 1399 r. w Malborku Ziemowit wykupił zastawione Zakonowi Krzyżackiemu Zawkrze, Płońsk i Wiznę. Brakującą mu do spłaty sumę, wraz z dawną zabezpieczył dalszym zastawem ziemi wiskiej23. Wkrótce ją wykupił, bo 30 XII 1401 r. w Błoniach tenże książę płocki Ziemowit IV zastawił swemu bratu Januszowi I księciu czerskiemu ziemię wiską wraz z powiatem goniądzkim za sumę 4545 kop gr. praskich24, która posłużyła na wykupienie ziemi wiskiej od Krzyżaków na spotkaniu z wielkim mistrzem 29 I 1402 r. w Тогшии 25,
W 1401 r. książęta mazowieccy odebrali z zastawu ziemię wiską, której wschodnia część według tych układów granicznych miała należeć do Litwy. Powiat goniądzki na razie pozostał przy Mazowszu. Utrata powiatu goniądzkiego i Rajgrodu przez Mazowsze na rzecz Litwy miała miejsce między 1401 a 1409 r. Być może miało to związek z zamianą terytoriów podlaskich nadbużańskich. O przynależności Goniądza do Litwy już w 1409 r. świadczy fakt, że właśnie w tym roku wielki książę Witold w swym liście wspominał,
że Goniądz należał przedtem do księcia Janusza, który stanął w obronie swych ludzi z Goniądza26.
Krzyżacy opuścili zamek w Wiźnie, ale wcześniej w tajnym układzie odstąpili część ziemi wiskiej — powiat goniądzki wielkiemu księciu litewskiemu Witoldowi. Gdy to wyszło na jaw, Janusz I i Siemowit IV wystąpili ze skargą. Wielki mistrz listem z 2 VII 1402 r. wyparł się tej machinacji, oskarżając wielkiego księcia Witolda, że źle interpretuje układ zawarty z Zakonem 27. Było to rezultatem układu granicznego litewsko-krzyżackiego podpisanego 12 X 1398 r28. W samym zbiegu trzech państw: Mazowsza, Litwy i Państwa Krzyżackiego znalazł się Goniądz, bo Biebrza dzieliła Mazowsze od Litwy, a rzeka Ełk uchodząca do Biebrzy (niemal w Goniądzu) była granicą krzyżacko-mazowiecką.
Położenie Goniądza przy granicznej od 1398 r. rzece Biebrzy musiało spowodować budowę nowego, bezpiecznego szlaku komunikacyjnego z Mazowsza na Litwę, omijającego pogranicze z Krzyżakami. Nowy trakt zastąpił starą średniowieczną drogę przeprawiającą się w Goniądzu przez Biebrzę, a także inną biegnącą przez Goniądz, Trzcianne, Łazy i Nieciece do Wizny. Omijał on z dala Goniądz. Jego bieg wyznaczały cetiri mosti na rece Jaskre i na insich rekach toju dorogoju poćno ot Storożovogo Mostu aliż do imenja... Bohusova.... Mosty usytuowane były w Straży na Sokołdzie, w Karczmisku na Czarnej, w Knyszynie na Jaskrance i w Lewoniach na Nereśli. Droga była odnawiana w 1510 r., a Mikołaj Radziwiłł, który wyremontował cztery znajdujące się tam mosty uzyskał wówczas królewski przywilej na pobieranie myta drożnego przy wsi Boguszewie w Lewoniach29. W 1529 r. wysłani z rozkazu królowej Bony rewizorzy opisując stare i nowe granice grodzieńskie, bielskie i goniądzkie stwierdzali, że granice te spotykały się przy młynie Lewonie, w sąsiedztwie wsi Krasowo30: do stavu młyna Levonowa, cerez kotoryj stav idet doroha velikaja horodenskaja do Hanezja i do Mazovśa... Taja doroha delit puśću horodenskuju s belskoju puśceju, aż do reki Carnoe, educzy ot Levonowa mlyna po levu puśca horodenskaja, a po pravu puśca belskaja... I u toho młyna Levonova, a u hostinca velikaho
Сноски
21 Wigand z Marburga, Kronika, s. 347.
22 Codez epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae 1376-1430, wyd. A. Prohaska, „Monumenta Medii Aevi Historica Res gestas Poloniae illustrantia”, t. 6, Kraków 1882, nr 179, 187, 188, 249, 284, 290.
23 Tura Masovia, t. I, nr 51, s. 75-76 oraz nr 56, s. 87-89.
24 Jura Masoviae, t. 1, nr 51, 52, 56.
25 Por. J. J. Wiśniewski, DzOPG, s. 28, przypis 39.
26 5, Wiśniewski, DzOPA, s. 45; Codex Epistolaris Vitoldi, nr 179, s. 52 i nr 249, s. 83.
27 Codex Epistolaris Vitoldi, nr 256.
28 Codex Epistolaris Vitoldi, nr 187, s. 55; L. Kolankowski, Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. I (1377-1499), Warszawa 1930, s. 64.
29 AGAD Warszawa, Zb. dok. perg., nr 1393; K. Stronczyński, Wzory pism dawnych w przerysach wystawione, cz. I, Warszawa 1839, s. 88.
30 Dziś wieś Lewonie.
Перевод на русский (машинный)
переправился через реку, прибыл вооруженным и строительство разрушил и со щастью сжег. Путешествуя по Пизе в Нарев, Бебрже и позже через озера им пришлось течь Неттой, а значит, именно на месте более позднего Долистова им пришлось развернуться в сторону Смоленска21.
Силой Салинского договора 1398 года крестоносцы отреклись в пользу Литвы от этой границы, а также отдали ей часть вишни между Бебжей и Бжозувкой. Пограничные лимы пролегали от реки Шешупы до озера Некко (Метен), рекой Нетто до реки Бибер (Бебр). У крестоносцев должны были оставаться земли к западу от линии Шешупы Нетты Бебжи, окрестностей Августова, западной части вишни. Это было вновь подтверждено договором в 1404 году в Рагеце.22.
15 января 1399 года в Мальборке Земовит выкупил заложенные Тевтонским орденом Заккры, Плоньск и Вижну. Недостающую ему сумму, вместе с прежней обеспечил дальнейшим обеспечением вишской земли.23. Вскоре он купил ее, потому что 30 декабря 1401 г. в Блоньях тот же князь Плоцкий Земовит IV заложил своему брату Янушу I черниговскую землю и Гоненьский повят за 4545 коп. пражских24, которая использовалась для выкупа висской земли у крестоносцев на встрече с великим мастером 29 января 1402 года в Толстом25,
В 1401 г. мазовецкие князья забрали из залога большую висскую землю, восточная часть которой согласно этим пограничным соглашениям должна была принадлежать Литве. Гоненьский повят пока остался при Мазовии. Утрата Гоножского повята и Райгорода Мазовией в пользу Литвы произошла между 1401 и 1409 гг. Возможно, это было связано с заменой территории Голя.
До этого он принадлежал князю Янушу, который встал на защиту своих людей из Гоняды.26.
Крестоносцы покинули замок в Визно, но ранее в тайном порядке отступили часть Вишской земли Гоненьский повят великому князю Литовскому Витовту. Когда это стало известно, Януш I и Земовит IV выступили с жалобой. Великий мастер письмом от 2 июля 1402 г. отказался от этой махинации, обвинив великого князя Витовта в неверности заключенного договора.27. Это было результатом литовско-крестового соглашения, подписанного 12 X 1398 года28. В самом слиянии трех государств: Мазовии, Литвы и государства Тевтонского ордена оказался Гонидзи, потому что Бебжа отделяла Мазовии от Литвы, а река Элк, впадающая в Бебжи (почти в Гонидзи), была границей Тевто-Мазовецкого ордена.
Размещение Погоня на границе с 1398 г. по реке Бебржи, должно было привести к строительству нового, безопасного транспортного моста из Мазовии в Литву, который прошел мимо границы с крестоносцами. Новый путь заменил старый средневековый путь, проходящий в Гонидзе через Бебрзу, а также другой, проходящий через Гончие, Трженице, Лазе и Нецце. Дорога была восстановлена в 1510 году, и Николай Радзивилл, который отремонтировал четыре моста, находившихся там, получил тогда королевскую привилегию на сбор дорожного мыта в деревне Богушево в Левонях.29. В 1529 г. посланные по приказу королевы Боны ревизоры, описывая старые и новые границы Гродненской, Бельско-Гонязской констатировали, что эти границы встречались на мельнице Левона, в окрестностях села Красово30: до состояния мельницы Левоновой, до состояния реки Карноэ, до состояния львовской мельницы по левому полу моллюска урожаю и пражской пущи.
Сноски
21 Виганд из Марбурга, Хроника, с. 347.
22 Codez epistolaris Vitoldi Magni Ducis Lithuaniae 1376-1430, изд. А. Прохаска, «Monumenta Medii Aevi Historica Res gestas Poloniae illustrancia», т. 6, Краков 1882, No 179, 187, 188, 249, 284, 290.
23 Тура Масовия, том I, No 51, с. 75-76 и No 56, с. 87-89.
24 Юра Масовиа, т. 1, No 51, 52, 56.
25 Я. Вишневский, DZOPG, с. 28, примечание 39.
26 5, Вишневский, DzOPA, с. 45; Кодекс Эпистоларис Витовти, No 179, с. 52 и No 249, с. 83.
27 Кодекс Эпистоларис Витовти, No 256.
28 Codex Epistolaris Vitoldi, No 187, стр. 55; Л. Коланковский, История Великого княжества Литовского при Ягеллонах, том I (1377-1499), Варшава 1930, стр. 64.
29 AGAD Warszawa, Zb. doc. perg., No 1393; K. Stronczyński, Образцы древних писаний в перерисовках, ч. I, Варшава 1839, с. 88.
30 Сегодня деревня Леви.