Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 11, с. 18-19

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 11 из 338

С. 18-19

Оригинал (по-польски)

historycznych nie wskazuje na fakt funkcjonowania w tym miejscu wcześniejszej osady 16,

O wiele bardziej prawdopodobną lokalizacją krzyżackiego zamku Metenburg jest teren wsi Dolistowo Stare na lewym brzegu rzeki Biebrzy'17. Aż do czasu budowy Kanału Augustowskiego w 1. 20-tych XIX w. wieś ta znajdowała się na wprost ujścia rzeki Netty 13, co odpowiadałoby nazwie Metenburg. Podobnie jak Nowe Grodno budowane naprzeciw starego Grodna i ujścia rzeki Horodnicy do Niemna, czy budowany w tym samym czasie pobliski mazowiecki zamek Złotoria nad Narwią, dokładnie na wprost ujścia do tej rzeki Supraśli, również zamek Metenburg miał kontrolować komunikacyjny węzeł rzeczny zlewiska Biebrzy, Netty i Brzozówki. Zresztą zamek ten budowano pewnie w miejscu osady zwanej Targowisko, znanej z opisu granic Mazowsza i Litwy z 1358 r.

Śladem egzystencji zamku może być fakt istnienia w Dolistowie kościoła jeszcze w czasach, gdy nie podjęto akcji osadniczej w puszczy nad Biebrzą. W trakcie dochodzenia przebiegu granic między dobrami radziwiłłowskimi - Goniądzem, a puszczami hospodarskimi w 1536 r. świadkowie wspominali czasy, gdy w lasach w sąsiedztwie Dolistowa polował król Kazimierz Jagiellończyk: Od przodków naszych słyszeliśmy zatem, wsi: Dolistów, Smogorzówka i Moniuszki, w której solennicy zamieszkują, położone z lewej strony dóbr goniądzkich, leżą jednakże na gruncie dóbr grodzieńskich. I niegdyś za czasów śp. króla Kazimierza, kiedy JKM była na towach, a podczas polowania usłyszał szczekanie psów w tejże wsi Dolistów, skoro się dowiedział, iż takowa oraz inne z Goniądza są wystawione, posłał Najjaśniejszy Pan ur. Jakuba Wroczyńskiego, ojca obecnego pomiędzy nami Mikołaja Wroczyńskiego, aby tę wieś wraz z innemi spalił, iżby tam więcej nie były; lecz gdy Naj. Panu doniesiono, że w tejże wsi Dolistów znajduje się kościół, wtedy nie kazał, dla honoru kościoła, wieś tę i wsi wzmiankowane spalić,18

lecz wszakże od owego czasu już te trzy wsi należały do Goniądza!. Interesująca jest też tradycja słynącej łaskami Pasji Chrystusa, dziś umieszczonej w ołtarzu głównym kościoła dolistowskiego. Rzeźba jest barokowa, a miejscowa legenda głosi, że wyłowiono ją z Biebrzy. Może jest to reminiscencja tradycji krzyżackiej wyprawy misyjnej? Z łaskami słynącym krucyfiksem związany jest odbywający się w Dolistowie odpust na Podwyższenie Krzyża Świętego. Może też do tej tradycji należy nie spotykane w tym regionie wezwanie kościoła — św. Wawrzyńca bpa?

Wspominane w 1358 r. Targowisko, które niewątpliwie łączyć należy z dzisiejszym Dolistowem Starym, to miejsce spotkań handlowych ludności puszczańskiej, przybywającej tu rzekami: Biebrzą, Brzozówką i Nettą. Spodziewać się należy, że funkcjonowanie tu placu targowego łączyło się w średniowieczu z istnieniem tam również obiektu kultu religijnego 20.

Jak ważne było to miejsce świadczy opis wyprawy 1393 r., kiedy Krzyżacy wyprawili się na nowo odbudowane przez księcia Witolda Grodno. Wigand relacjonuje to tak: Witold odbudował Grodno w r. 1393. W skutku tego mistrz rozkazał marszałkowi bratu Wernerowi Tetinger, aby tam pospieszył z wojskiem i łodziami. Jakoż ten od zamku R[h]ein spuścił się rzeką Pis [Pisą - 7. M.], do Narwi. Skąd Krzyżacy idą w górę rzeką Leber zwaną [Beber, Biebrza — J. M.] i wchodzą na jezioro, po którem spieszniej płyną i statki na wozach przez 8 mil prowadzą do Niemna i spodziewali się znaleźć tam bród, którego szukał komandor z Balga, hrabia Konrad de Kiborg, ale go nie znalazł. Wójt samlandzki z komandorem szukają go w innem miejscu, idąc za przewodnikiem, w tem zdarzeniu wielu potonęło z powodu wezbrania rzeki, a między innymi sześciu braci. Wójt zaś samlandzki z wielu innymi19

Сноски

16 J. Maroszek, Zaginione miasto Zygmuntowo, Miasto - region — społeczeństwo. Studia ofiarowane prof. A. Wyrobiszowi w 60 rocznicę Jego urodzin, Białystok 1992, s. 51-67.

17 Die Chronik Wigands von Marburg, s. 647; J. Maroszek, Dolina Biebrzy w przeszłości — do końca XVIII wieku, „Białostocczyzna” nr 1(37), 1995 r., s. 4-6; J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w powiecie grajewskim do połowy X VI wieku, „Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego”, t. I, Warszawa 1975, s. 28 [dalej cyt. DzOPG]; J. Wiśniewski, DzOPA, s. 44-45.

18 Taką lokalizację ujścia rzeki Netty do Biebrzy odnajdujemy na mapie z 1823–1824 r. zatytułowanej Plan casti reki Netty wykonanej przez ppłk. Rezę i Szuberskiego, sporządzonej z okazji prac projektowych Kanału Augustowskiego — por. Centralne Archiwum Historyczne Rosji, St. Petersburg, F. 1487, op. 17, nr 215. Uwidocznione na mapie wyniosłości mogą być pozostałością zamku Metenburg.

19 Odgraniczenie sądowe dóbr grodzieńskich i bielskich, w r. 1536, „Athenaeum”, oddział II, z. 1, Wilno 1842, s. 65-91.

20 Powiązania komunikacyjne z sąsiednią Jaćwieżą umożliwiały prowadzenie tu działalności misyjnej wśród pogańskiej ludności. Wezwanie dolistowskiego kościoła św. Wawrzyńca Męczennika, którego kult szerzyli benedyktyni prowadzi do ostrożnej hipotezy, że Dolistowo mogło być miejscem benedyktyńskiej misji św. Brunona z Kwerfurtu, a może nawet jego śmierci z rąk Jadźwingów 9 Ш 1009 r. J. Widajewicz, Bruno z Querfurtu, PSB, t. 3, Kraków 1937, s. 24-26. Piotr Damiani, Vita Sancti Romualdi pisał, że Bruno opowiadał słowo boże Rusinom, a dzięki działanym cudom nawróciło się ich wiele tysięcy. Ditmar z Merseburga opowiada, że Bruno przybywszy na granicę Prus i Rusi znalazł mieszkańców tam sobie przeciwnych, i że nieustraszony ich groźbami, zamordowany został wraz z 18 towarzyszami dnia 14 II 1009 r. To samo mówi Kronika Kwedliniburska pod rokiem 1009: Bruno drugiego imienia Bonifacy, arcybiskup i mnich w 18 roku swego wyświęcenia zginął 9 marca [inny dzień niż u Ditmara], ścięty przez pogan na granicach Rusi i Litwy z 18 towarzyszami i wzięty został do niebios. Por. Ks. M. Nowodworski, Encyklopedia kościelna podług teologicznej encyklopedii Wetzera i Welego, t. 2; Warszawa 1873, s. 606-608.

Перевод на русский (машинный)

Исторические факты не указывают на то, что на этом месте ранее располагалось поселение.16,

Гораздо более вероятным местом расположения Тевтонского замка Метенбург является деревня Долистово-Старое на левом берегу реки Бебжи.17. До строительства Августовского канала в 1-м 20-х годах XIX века эта деревня находилась прямо в устье реки Нетты 13, что соответствовало бы названию Метенбурга. Так же, как Новый Гродно строился напротив старого Гродно и устье реки Городницы до Немана, или же построенный в то же время Мазовецкий замок Золото над Наревом, прямо в устье этой реки.

Следами существования замка может быть тот факт, что в Долисте церковь существовала еще в то время, когда не было проведено поселенческой акции в джунглях над Бебжей. В ходе расследования границ между этими виллами - Гончие и в 1536 году в хозяйственных лесах, очевидцы вспоминали времена, когда в лесах в окрестностях Долиста охотился король Казимир Ягеллончик: Мы слышали от наших предков: Якуба Врочинского, отца, присутствующего между нами Николая Врочинского, чтобы сжечь эту деревню вместе с другими, чтобы там больше не было; но когда Надж. Господу донесли, что в этой деревне Долистов находится костел, тогда он не приказал, ради чести церкви, эту деревню и упомянутую деревню сжечь,18

Однако с тех пор эти три села принадлежали к Гонядзе!. Интересна также традиция славной благодати Страсти Христовой, которая сегодня находится в главном алтаре долистской церкви. Скульптура барокко, а местная легенда гласит, что она была выловлена из Бебры. Может быть, это реминисценция традиции крестового похода на миссионерство.

Упомянутый в 1358 году рынок, который, несомненно, должен быть связан с современным Листовым Старым, является местом торговых встреч пущанского населения, прибывающего сюда по рекам: Бебжжа, Бжозувка и Нетта. Следует ожидать, что функционирование здесь рыночной площади связывалось в средние века с существованием там также объекта религиозного культа.20.

Насколько важным было это место, свидетельствует описание экспедиции 1393 года, когда крестоносцы отправились на вновь отстроенную князем Витовтом Гродно. Виганд рассказывает об этом так: Витовт восстановил Гродно в 1393 году. В результате этого мастер приказал маршалу брату Вернеру Тетингеру, чтобы туда поспешил с войском и лодками. Как этот из замка Р. Самландский войт с коммандером ищут его в другом месте, следуя за проводником, и в этом случае многие утонули из-за звона реки, в том числе шесть братьев. Самландский войта со многими другими19

Сноски

16 Затерянный город Сигизмундово, Город - регион - общество. Исследования, предлагаемые профессором А. Вырабаша в 60-ю годовщину его рождения, Белосток 1992, с. 51-67.

17 Die Chronik Wigands von Marburg, с. 647; J. Marošek, Долина Бебржи в прошлом до конца XVIII века, Białostocczyna” No 1 (37), 1995 г., стр. 4-6; J. Wiśniewski, История поселений в Граевском повяте до середины X VI века, Studia i materiów ze gravewowiego, s Świu Graj”, том I, 1975

18 Такое расположение устья реки Нетты в Бебже мы находим на карте 1823 1824 гг. под названием «План отступа реки Нетты», выполненный подполковником. Реза и Шуберский, составленные по проекту Августовского канала прим. Центральный исторический архив России, Санкт-Петербург, Ф. 1487, op. 17, No 215.

19 Судебное разграничение гродненского и белорусского имущества, в 1536 г., Athenaeum”, отделение II, с. 1, Вильнюс 1842, с. 65-91.

20 Связь с соседней Ятвяжью позволили себе провести здесь миссионерскую деятельность среди языческого населения. Вызов долистской церкви Святого Лоренцо Мученика, культ которого распространяли бенедиктинцы, привел к осторожной гипотезе, что Долистово могло быть местом бенедиктинской миссии святого Бруно из Кверфурта, а может быть даже его смерти от рук Язвингов. То же самое говорит Кведлинибургская хроника 1009 года: Бруно второго имени Бонифаций, архиепископ и монах в 18 году своего посвящения погиб 9 марта [другой день, чем у Дитмара], обезглавлен язычниками на границах Руси и Литвы с 18 спутниками и вознесся на небеса. Ср.