Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 10, с. 16-17

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 10 из 338

С. 16-17

Оригинал (по-польски)

brat Henryk Beler, ze wszystkimi swymi wchodzi do zamku Letzenberg i tenże Henryk Beler przeszedł rzekę w bród i trafił na ślady pogan, których było 500, a między nimi Kunstut, Paterky i Olgierd. Książę Ziemowit mazowiecki nie zareagował zbrojnie, widocznie Krzyżacy nie tknęli jego terytorium. Zamki o tajemniczych, nie rozszyfrowanych dotąd nazwach — Eckersberg i Letzenberg musiały być położone w dół rzeki Narwi, na południe od ujścia Niewodnicy, bo inaczej oblężenie otwierałoby drogę w głąb Mazowsza, nie zaś ziem ruskich12.

Bliskie położenie przy granicy z Państwem Krzyżackim powodowało, że nadbiebrzański powiat goniądzki przejściowo znalazł się we władaniu Krzyżaków. 2 XII 1382 r. w Brodnicy Ziemowit IV książę mazowiecki z bratem swoim Januszem I zastawił Zakonowi Krzyżackiemu zamek Wiznę z przynależnościami, również z zamkiem goniądzkim13. Krzyżacy, których wielkim mistrzem był wtedy Konrad Wallenrod, próbowali umocnić tu swoje panowanie. W 1392 r. na zajętym terytorium Krzyżacy wybudowali zamki Neugarden (Nowe Grodno) i Metenburg. Pierwszy z nich wzniesiono nad Niemnem, naprzeciw Grodna. Drugi, wnosząc z nazwy, musiał być zlokalizowany w sąsiedztwie rzeki Netty. Jego budowniczym był Jan Schonenfeld komtur z Brandenburga (Pokarmina) pod Królewcem, a namiestnikiem jego został Jan de Fischau: Konrad Wallenrod zgodził się na to ze swymi, aby dwa zamki zbudować przeciwko poganom; jeden bratu Werner Tetinger, komandor z Chrystburga, naprzeciwko Grodna pod tymże nazwiskiem, Komandor z Balga, hrabia de Kiborg pomógł do budowy. Brokel mianowany został rządcą jego i opatrzony został w żywność itd. Drugi zamek Metenborg zbudował brat Jan Szonenfeld, komandor z Brandenburga i na pół roku go w żywność opatrzył; przełożonym jego został Jan de Wiszof. Przerzeczeni dygnitarze dokończywszy owych budowli, powrócili do siebie. — pisał kronikarz krzyżacki Wigand z Marburga14. Działo się to w czasie gdy Krzyżacy sprzymierzyli się z litewskim księciem Witoldem.

Znany historyk Podlasia prof. J. Wiśniewski zastanawiał się przed laty nad lokalizacją zamku Metenburg i pisał, że mógł być usytuowany: Tylko tam, gdzie była przeprawa przez rzekę Nettę. Ze źródeł i analizy geograficznej

wynika, że na tej rzece były tylko dwie przeprawy. Jedna w miejscu, gdzie dziś jest wieś Białobrzegi, a druga tam, gdzie dziś jest Augustów. Stał on niewątpliwie gdzieś na terenie dzisiejszego Augustowa w okolicy ul. Mostowej i Ruskiej (Sienkiewicza) lub tam, gdzie dziś się znajduje dyrekcja zarządu kanału. Przemawiają za tym następujące przesłanki. Przez następne wieki w tym miejscu była przeprawa głównej drogi z Grodna do Prus. Zamek był skierowany przeciwko Litwie, musiał więc leżeć na południowym brzegu rzeki. Może kiedyś uda się ustalić bliższe położenie tego zamku i kto wie, może znajdą się również jego resztki. Jednak też jest możliwe, że i one” zniknęły bez śladu, tak jak zniknęło prawie 20-letnie panowanie krzyżackie na tych pustych ziemiach. Zamek ten istniał bardzo krótko. Już w czerwcu 1392 r. wielki książę Witold zerwał z Zakonem, zdobył Nowe Grodno i zburzył Metenburg. Przerwał dalszy etap krzyżackiej ekspansji na wschód. Zamek ten miał ją w swej kolejności wzmacniać na drodze od Bałtyku na Grodno. W 1837 r. na tej drodze, jak wiemy krzyżacy wznieśli zamek w Lecu (dziś Giżycko), a w 1392 r. nad rz. Nettą i pod Grodnem. Zbliżenie polsko-litewskie, które nastąpiło już wcześniej, i odebranie z zastawu ziemi wiskiej zmusiło Krzyżaków do cofnięcia się. W 1398 r. zaczęli budować zamek na wyspie jeziora Łek (dziś Ełk), który zastąpił Metenburg15. Nie znajdujemy w Kronice Wiganda faktu o zburzeniu Metenburga, o czym pisze J. Wiśniewski.

Domniemania, że Metenburg położony był w miejscu dzisiejszego miasta Augustowa nie są do końca przekonujące. Swoje przypuszczenia opierał Wiśniewski na zbiegu okoliczności, że Augustów lokowano nad Nettą, a skoro dwa wieki później w tym miejscu powstało miasto, to i zamek Metenburg pewnie tam istniał. Zasadności tego przypuszczenia nie da się utrzymać, bo nic nie nakazywało Krzyżakom, którzy podeszli aż nad Niemen, do Grodna, aby w środku puszczy, nie przy granicy budować nowy zamek. Czy nie byłaby właściwsza lokalizacja na obrzeżach, gdzie należałoby spodziewać się ataku nieprzyjacielskich wojsk. Taką lokalizację posiadało Nowe Grodno. Czy możliwe by było takie opuszczenie miejsca, gdzie zbudowany był zamek, że nie zachowały się jego jakiekolwiek ślady? Połączenie Metenburga z późniejszym Augustowem jest wtórne i opiera się na kruchych podstawach. Brak tam śladów zamczyska. Miasto Augusta zakładano w połowie XVI stulecia na surowym korzeniu, a żadna wzmianka znana nam z pisanych źródeł

Сноски

12 Wigand z Marburga, Kronika, „Puścizna po Janie Długosz dziejopisie polskim, to jest Kronika Wiganda z Marburga...”, wyd. J. Voigt, Е. Raczyński, Poznań 1842, s. 339. Zob. też Die Chronik Wigands von Marburg, „Scriptores Rerum Prussicarum”, wyd. Th. Hirsch, M. Toeppen, Е. Strehlke, t. Ц, Leipzig 1863, s. 647.

13 Tura Masoviae, t. I, nr 26, s. 37-39.

14 Wigand z Marburga, Kronika, s. 339; Die Chronik Wigands von Marburg, s. 647.

15 7, Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w pow. augustowskim od XV do końca XVIII wieku, „Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego”, Białystok 1967, s. 44-45 [dalej cyt. J. Wiśniewski, DzOPA]. S3GNA

Перевод на русский (машинный)

Брат Генрих Белер со всеми своими южными осадами входит в замок Летценберг, а тот же Генрих Белер пересек реку в брод и наткнулся на следы язычников, которых было 500, а между ними Кунстут, Патерки и Ольгерд. Князь Мазовецкий Земовит не отреагировал вооруженно, видимо, крестоносцы не тронули его территорию. Замки о таинственных, до сих пор не расшифрованных Эберберге12.

Близкое расположение на границе с Крестоносцем привело к тому, что Надбержанский Гониньский повят временно оказался во владении крестоносцев. 2 декабря 1382 г. в Броднице Земовит IV мазовецкий князь с братом Янушем I заложил Ордену Тевтонского ордена Визуну с принадлежностью, также с Гониньским замком.13. Крестоносцы, великим мастером которых в то время был Конрад Валленрод, решили укрепить здесь свое господство. В 1392 году на оккупированной территории крестоносцы построили два замка Neugarden (Новый Гродно) и Metenburg. Первый из них был построен над Неманом, напротив Гродно. Второй, указывая по названию, должен был быть расположен рядом с рекой Нетта. Его строителем был Ян Шренфельд. Второй замок Метенборг построил брат Ян Шоненфельд, коммандер Бранденбурга и на полгода обработал его пищей; его начальством стал Ян де Вишоф. Отверженные сановники, закончив эти постройки, вернулись к себе. писал крестоносец Виганд из Марбурга14. Это произошло в то время, когда крестоносцы объединились с литовским князем Витовтом.

Известный историк Подляшья профессор Й. Вишневский много лет назад размышлял над расположением замка Метенбург и писал, что он мог быть расположен: Только там, где был переход через реку Нетта. Из источников и географического анализа

Оказывается, что на этом берегу было только два переправы. Один на месте, где сегодня находится деревня Бялобрег, а другой там, где сегодня находится Августов. Он стоял, несомненно, где-то на территории сегодняшнего Августова в районе ул. Мостовой и Русской (Сенкевича) или там, где сегодня находится управление канала. За это говорят следующие предпосылки. В последующие века в этом месте был перекресток на главной дороге. Уже в июне 1392 г. великий князь Витовт разорвал с орденом, взял Новый Гродно и разрушил Метенбург. Он прервал дальнейший этап крестового похода на восток. Этот замок должен был в свою очередь укрепить его на пути от Балтики к Гродно. В 1837 г. на этой дороге, как мы знаем, крестоносцы построили замок в Леце (сегодня Гижицко), а под 1392 г.15. Мы не находим в Хронике Виганда факта о разрушении Метенбурга, о чем пишет Й. Вишневский.

Предположение о том, что Метенбург был расположен на месте современного города Августова, не совсем убедительно. Свои предположения Вишневский основывал на стечении обстоятельств, что Августов был расположен над Неттой, а если бы два столетия спустя в этом месте возник город, то и замок Метенбург наверняка существовал там. Основания для этого предположения не сохранились бы, потому что ничто не требовало от крестоносцев, которые подошли бы к границе так далеко, как это было бы на Новой границе. Соединение Метенбурга с более поздним Августовом вторично и основано на хрупких основах. Там нет следов замка. Город Августа был основан в середине XVI века на сыром корне, и никаких упоминаний о письменных источниках нам не известно.

Сноски

12 Виганд из Марбурга, Хроника, Пустыня после Яна Длиннояз истории Польши, то есть Хроника Виганда из Марбурга...”, изд. J. Voigt, Е. Рачинский, Познань 1842, стр. 339. См. также Die Chronik Wigands von Marburg, Scriptoresrum Prussicarum Thid.

13 М., «Масови», том I, No 26, с. 37-39.

14 Виганд из Марбурга, Хроника, стр. 339; Die Chronik Wigands von Marburg, стр. 647.

15 7, Вишневский, История поселения в Августовском повяте с XV до конца XVIII века, «Исследования и материалы для истории Августовского озера», Белосток 1967, стр. 44-45 [далее цит.