Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 9, с. 14-15

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 9 из 338

С. 14-15

Оригинал (по-польски)

do jej ujścia do Biebrzy. Tą rzeką do Targowiska (Dolistowo), Biebrzą do ujścia Wielkiej Strugi (Brzozówka), stamtąd do źródeł Czarnej, Sokołdką do Supraśli, rzeką Supraśl do Popielowego Siedliska (Złotoria), od którego do ujścia Niewodnicy (Niewodnica vel Czaplinianka) Narwią. Akt z 1358 r. stwierdzał, że terytorium to po stronie mazowieckiej stanowiło wówczas powiat goniądzki ziemi wiskiej7.

Najpewniej z wytyczeniem granicy zgodnie z traktatem 1358 r. była związana budowa zamku w wierzchowiskach rzek Brzozówki i Sokołdki. Tam w sąsiedztwie dzisiejszej wsi Niemczyn znajduje się miejscowość Zamczysk i pozostałości po obwarowaniach ziemnych warowni, datowane przez archeologów na koniec XIV w9. Było to jedyne miejsce, gdzie limes graniczna tyczona w 1358 r. nie przebiegała wzdłuż koryt płynących najczęściej bagiennymi dolinami rzek, co spowodowało budowę fortyfikacji. Samo Zamczysko, zgodnie z Mapą ekonomii grodzieńskiej J. Markiewicza z 1781 r. położone było na obszarze powiatu grodzieńskiego, nie zaś na Podlasiu10. Jako że granice pomiędzy powiatem goniądzkim a Litwą od 1358 r. utrzymały się aż do 1795 r., bezsprzecznie mamy do czynienia z warownią litewską, a nie mazowiecką. Zresztą w bliskim sąsiedztwie Zamczyska funkcjonował w XVI-XVIII w. dwór myśliwski tej części puszczy grodzieńskiej zwanej Czarnym Lasem w Jezierzysku11.8

тли zy 8

Plan zamczyska z XIII-XIV w. koło wsi Niemczyn z lat 30-tych XX w. AP Białystok, Urząd Wojewódzki Białostocki 1919-1939, Wydział Sztuki, nr 178.

Pewnie wzdłuż Netty, Biebrzy, Brzozówki, Czarnej i Supraśli, wyznaczających limes graniczną Mazowsza biegła trasa rejz krzyżackich. Rycerze zakonni podążający na ziemie ruskie mijali terytoria mazowieckie. Pierwsza z wypraw odbyła się w roku 1361, podążała do ziemi Delitz i miała przeprawić się przez Narew. Ziemia Delitz — to pewnie zniekształcona nazwa Drohiczyna. Wigand z Marburga opisywał tę wyprawę tak: Roku 1361 brat Henryk Kramkfeld, Henryk Beler, Albert książę saski, sławni ci i mężni bracia Krzyżacy z 250 ludźmi idą do Rusi, do ziemi Delitz, ale nie mogli przebyć w bród Narwi, więc powracają na oblężenie zamku Eckersberg [Suтаг? w dzień św. Apostoła i stali tam z małym wojskiem przez dwa dni, ale

Сноски

7 Oryginalny dokument pergaminowy rozgraniczenia wystawiony w Grodnie

8 VIII 1358 r. przez Kiejstuta księcia Litwinów, pana trockiego i grodzieńskiego za zgodą braci swoich Olgierda zwierzchniego księcia Litwy, Jawnuty, Koriata i Jerzego oraz bojarów zawierający układ z Siemowitem synem Trojdena księcia mazowieckiego o ustalenie granic między ziemiami Litwy i Mazowsza oraz potwierdzający to rozgraniczenie dokonane przez pełnomocników obu stron znajduje się w Muzeum Narodowym w Krakowie, w Bibliotece Czartoryskich (dalej cyt. MN Kraków, Bibl. Czart.), nr 307. (Do Bibl. Czart. rękopis trafił z Biblioteki Tadeusza Czackiego, tam nosił sygn. 1). Dokument drukowany w Kodeksie Dyplomatycznym Księstwa Mazowieckiego, wyd. J. T. Lubomirski, t. 1, Warszawa 1863, nr 80, gdzie opublikowano go z transumptu z 1434 r. — zob. Гита Masoviae terrestria. Pomniki dawnego prawa mazowieckiego ziemskiego, oprac. J. Sawicki, t. I, Warszawa 1972, nr 16, s. 19-20; A. Jabłonowski, Podlasie, „Źródła dziejowe”, t. XVII, cz. 2, Warszawa 1909, s. 5; Wzmianka o tym dokumencie znajduje się ponadto w: AP Białystok, Kamera Wojenna i Domen w Białymstoku, nr 155 A, К. 225. [Dalej w skrócie: Kamera]; Zob. też AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 8, s. 87-105.

9 Por. zamieszczoną ilustrację: Plan zamczyska z XIII-XIV w. koło wst Niemczyn z 1. 30-tych XX w. zachowaną w: Archiwum Państwowe (dalej w skrócie AP) Białystok, Urząd Wojewódzki Białostocki 1919-1939, Wydział Sztuki, nr 178.

10 AGAD Warszawa, Zb. kartograficzny, nr 67-1 — Mapa ogólna ekonomij JKM grodzieńskiej razem z przyległemi leśnictwami wzięte, oznaczeniem wnętrznie i dokoła leżących dóbr ziemskich, tudzież gruntów od ekonomii odeszłych... sporządzona w r. 1781.

11 Ordinacja korolevskich puść о lesnicestvach byvśogo Wilk. Kn. Litovskogo sostavlennaja po instrukcji korolja Vladisłava IV, Vilna 1871, К. 117, wymienia ostępy w kwa-terze kuźnickiej od granicy podlaskiej, m.in. Ozierodek i Niemczyno. W Ozierzyszczach dwór JKM i insze izby pobudowane naprawować, na straż koleją tydzień po jednemu mają chodzić, postrzegając ognia i budowania, aby całe było, osocznicy sioła Skindzierza i Czarnego Stoku pilnować powinna.

Перевод на русский (машинный)

к ее устью в Бебжешскую. Рекой к Рыночной площади (Долистово), Бебжежской области к устью Великой Струги (Бжезовка), оттуда к источникам Чёрной, Соколкой к Супрасле, рекой Супрасль к Попелёвому Седлиску (Золото), от которого до устья Неводницы (Niewodnica vCzap7.

Скорее всего, с разграничением границы в соответствии с договором 1358 года было связано строительство замка в верхушках рек Бжозовки и Соколдыки. Там, в соседстве с сегодняшней деревней Немчин, находится деревня Замки и остатки земляных укреплений крепости, датируемые археологами в конце XIV века9. Это было единственное место, где пограничный лимос, датируемый 1358 годом, не проходил вдоль русла наиболее часто протекающих болотных долин рек, что привело к строительству укреплений. Сам замок, согласно Карте Гродненской экономики И. Маркевича 1781 года, был расположен на территории Гродненского повята, а не на Подляшье.10. Поскольку границы между Гоненьским повятом и Литвой с 1358 г. сохранялись до 1795 г., мы, несомненно, имеем дело с литовской крепостью, а не мазовецкой. Впрочем, в непосредственной близости от Замчиска существовал в XVI-XVIII вв. королевский охотничий двор этой части Гродненской пустыни, называемой Черным Лесом в Езерске11.8

ул. 8

План замка XIII-XIV вв. возле деревни Немчин из 30-х годов XX в. А.П. Белосток, Белостокское воеводское управление 1919-1939, Отдел искусств, No 178.

Вероятно, вдоль Нетты, Бебржи, Бжозовки, Черной и Супрасля, так что княжеские лимы Мазовии шли по маршруту крестоносцев. Эти рыцари-монахи, ступавшие на русские земли, проходили через мазовецкие территории. Первая из экспедиций состоялась в 1361 году, шла в землю Делиц и должна была переправиться через Нарев. Земля Делиц на называлась уверенно. Апостола и стояли там с небольшим войском в течение двух дней, но

Сноски

7 Оригинальный пергаментный документ разграничения выписан в Гродно

8 VIII 1358 г. Киевстом князем литовцами, господином троцкистом и гродненским. Публикуется там с согласия братьев Ольгерда верховного князя Литвы, Явнуты, Кориата и Георга, а также бояр, содержащих договор с Чемовитом сыном мазовецкого князя о установлении границ между землями Литвы и Мазовии и подтверждающих это разграничение, сделанное уполномоченными обеими сторонами, в Кракове. Памятники древнего мазовецкого закона земли, оп. Я. Савицкий, том I, Варшава 1972, No 16, с. 19-20; А. Яблоновский, Подляшье, «Источники истории», том XVII, ч. 2, Варшава 1909, стр. 5; Упоминание об этом документе также в: AP Белосток, Военная камера и Домен No 15К в Белостоке.

9 Ср. иллюстрацию: План замка XIII-XIV вв. около В. В. Немчин с 1-й 30-х годов XX в., сохранившийся в: Государственный архив (сокращенно А.П.) Белосток, Белостокское воеводское управление 1919-1939 гг., факультет искусств, No 178.

10 AGAD Warszawa, Zb. kartograficzna, No 67-1 Общая карта экономики ЕКВ Гродненской вместе с прилегающими лесными хозяйствами, обозначение внутренне и вокруг лежащих земных благ, а также земель от экономики, ушедшей... составленная в 1781 году.

11 Ординатура королевских пущу лесничих в строй бычьего волка. Кн. Литовского составленная по указаниям короля Владислава IV, Вильны 1871, К. 117, меняет ступы на кузнечном участке от подляской границы, в том числе Озерецка и Немчинова.