Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 6, с. 8-9
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 8-9
Оригинал (по-польски)
wszystkim Aleksandra Jagiellończyka, Zygmunta Starego, jego żonę Bonę i Zygmunta Augusta, a kontynuowane w szczególny sposób przez wżenionego do tej dynastii Stefana Batorego.
Tragiczny obraz zniszczonego środowiska kulturowego przedstawia dziś tzw. Ściana Wschodnia — obszar Białostocczyzny rozciągający się wzdłuż granicy państwowej z Białorusią — z zanikającym osadnictwem, zarzuconą gospodarką rolną, wtórnym zalesianiem pól uprawnych. Taki los spotkał rolnictwo na Białorusi, gdzie wskutek kolektywizacji nastąpił upadek kultury agrarnej, wyludnienie i destrukcja społeczna. Po obu stronach granicy pastwą zniszczeń padły siedziby ziemiańskie, pałace, dwory, parki, zgromadzone w nich dobra kultury. Na terenie Białorusi usiłowano zniwelować osiągnięcia kultury chrześcijańskiej nie tylko w zakresie kultu religijnego, ale również w zakresie budownictwa sakralnego, wyposażania wnętrz świątyń, nekropoli. Działano na świadomość tak, by oderwać społeczeństwo od własnych tradycji, które starano się zastąpić kosmopolitycznym ateizmem, antyteizmem i obcą kulturą narodową.
Efektem istniejących tu podziałów politycznych, szczególnie widocznych w XIX i XX w. są ostro zarysowane podziały regionalne. Do dziś bardzo wyraziście wyodrębnione są obszary dawnych Prus, tereny Kongresówki, obwodu białostockiego. Z punktu widzenia interesów gospodarczych destrukcyjny wpływ nie istniejących od dawna granic politycznych jest bardzo widoczny. Wybitny polski historyk Stanisław Kutrzeba, który w swoich pracach rozpatrywał kwestię złączenia rozbitych na dzielnice regionów średniowiecznych i łączenia w ramach Korony Polskiej i Rzeczypospolitej Obojga Narodów różnych ziem i stwierdził, że najważniejszym elementem integrującym państwo jagiellońskie było prawo. Rozciąganie bardzo demokratycznego prawa Korony Polskiej na ziemie sąsiednie poprzez różne formy: inkorporacji na prawach pełnych, inkorporacji na prawach niepełnych, unii realnej, unii personalnej, lenna, powiązania dynastycznego stanowiło czynnik integrujący rozległą monarchię jagiellońską2.
Przemiany końca XX wieku wymagają od nas nowego spojrzenia na ukształtowane tu regiony. XIX-wieczne granice polityczne nie zostały poprowadzone tu zgodnie z tradycjami historycznymi, uwarunkowaniami kulturowymi, językowymi. To m.in. upoważnia do budowy nowych, intensywnych powiązań społecznych i gospodarczych międzyregionalnych, oczywiście przy zachowaniu własnego oblicza kulturowego i tradycji. Dlatego też budując
program integracyjny tego obszaru, dziś objętego wspólną nazwą Zielonych Płuc Polski3 należy wrócić do czasów, gdy integrowało je wspólne pozostawanie w monarchii jagiellońskiej, dość jednolita polityka osadnictwa, gospodarowania, a nade wszystko zasada harmonii we współżyciu społecznym odmiennych językowo, religijnie, kulturowo grup. To spojrzenie na jagiellońską ideę państwa ma ten jeszcze jeden ważny dla nas aspekt — pozwala na budowanie wspólnej tradycji z naszymi sąsiadami: Litwą, Białorusią i Rosją, bo one, zwłaszcza dwa pierwsze państwa, stale akcentują swoje przywiązanie do tej idei.
Dla integrujących się państw europejskich działalność J agiellonów, a szczególnie prace Zygmunta Augusta, mogą stanowić wzór do naśladowania. Mimo, iż od śmierci monarchy minęło ponad 400 lat wiele jego poczynań może inspirować współczesnych kontynuatorów z Białorusi, Litwy i Polski.
Właśnie tam u schyłku XV i na początku XVI w. powołano w Supraślu do życia ośrodek kościelny, monastyczny o znaczeniu nie regionalnym, ale ogólnopaństwowym. Cechą szczególną tej niezwykle ważnej inwestycji był jej całkowicie nowy charakter. Monaster Supraski nie kontynuował żadnej średniowiecznej instytucji kościelnej, wcześniej w tym miejscu nie było żadnego religijnego ośrodka kultowego. Monaster Supraski położony był wśród olbrzymich lasów, tuż przy granicy puszcz podporządkowanych zamkom hospodarskim w Bielsku, Grodnie i Wołkowysku. Powstał już w obrębie włości prywatnej - Puszczy Błudów, będącej własnością możnowładczej rodziny Chodkiewiczów. Znacznie oddalony był od najbliższych skolonizowanych terenów poza rzeczkami Niewodnicą, Nereślą, Świsłoczą czy Narwią, od których oddzielały go lasy. Ten brak okolicznego osadnictwa nie stał na przeszkodzie, aby monaster zakładać z olbrzymim rozmachem. W zadziwiająco szybkim tempie, w ciągu zaledwie kilku lat, w monasterze zbudowano monumentalną, murowaną, obronną cerkiew Zwiastowania NMP, a obok niej dwie inne drewniane cerkwie — jedną w tym samym czasie, a drugą niedługo potem. W zakrystii cerkiewnej znalazły się wyroby jubilerskie nie mające sobie równych w skali zarówno Litwy, jak i całej Rzeczypospolitej. W lektorium
Сноски
2 S. Kutrzeba, Charakter i wartość unii polsko-litewskiej, „Księga Pamiątkowa 400 rocznicy I Statutu Litewskiego”, Wilno 1935, s. 1-14.
3 W 1983 r. Krzysztof Wolfram sformułował ideę „Zielonych Płuc Polski”, jako wieloprzestrzenny system ochronno-gospodarczy. Region funkcjonalny ZPP objął początkowo 5, później 9 województw północno-wschodniej Polski (woj. białostockie, ciechanowskie, łomżyńskie, olsztyńskie, ostrołęckie, suwalskie, elbląskie, siedleckie i toruńskie). W 1988 r. w Białowieży zawarto porozumienie władz administracyjnych i samorządowych. Por. Założenia polityki regionalnej obszaru funkcjonalnego „Zielone Płuca Polski”, Białystok 1991; Zielone Płuca Polski w liczbach, wyd. Wojewódzki Urząd Statystyczny w Białymstoku, Białystok 1994.
Перевод на русский (машинный)
Всех Александра Ягеллонского, Сигизмунда Старого, его супругу Бону и Сигизмунда Августа, и продолжалось особым образом женатым на этой династии Стефаном Батория.
Трагический образ разрушенного культурного интерьера сегодня представляет так называемую восточную стену площадь Белостока, простирающуюся вдоль государственной границы с Беларусью с исчезающим поселением, заваленным земледелием, вторичным лесным хозяйством. Такая судьба постигла сельское хозяйство в Беларуси, где в результате коллективизации произошла упадок аграрной культуры, заселение и разрушение общественной земли.
Результатом существующих здесь политических разделений, особенно заметных в XIX и XX веках, является четко очерченное демократическое разделение. До сегодняшнего дня очень четко выделены территории бывшей Пруссии, территории Конгрессов, Белостокской области. С точки зрения экономических интересов наиболее разрушительное влияние несуществующих давно политических границ очень заметно. Выдающийся польский историк Станислав Кутреба, который в своих работах рассматривал вопрос о слиянии разбитых в средние районы2.
Перемены конца XX века требуют от нас по-новому взглянуть на сложившиеся здесь регионы. Политические границы XIX века не были проведены здесь в соответствии с историческими традициями, культурными, языковыми условиями. Это позволяет, в частности, строить новые, интенсивные социальные и экономические связи между регионами, конечно, при сохранении собственного культурного лица и традиций. Поэтому строительство
Программа интеграции в этой области, которая сегодня называется «Зеленые легкие Польши»3 надо вернуться в то время, когда их объединило совместное пребывание в ягеллонской монархии, достаточно единая политика поселения, хозяйствования, и прежде всего принцип гармонии в социальном сосуществовании языковых, религиозных, культурных групп. Этот взгляд на ягеллонскую идею государства имеет еще один важный для нас аспект позволяет строить общую традицию с нашими соседями: Литвой, Беларусью и Россией, особенно при них, постоянно, потому что они
Для интегрирующихся европейских государств деятельность J angelón, особенно работы Сигизмунда Августа, может стать примером для подражания. Хотя со дня смерти монарха прошло более 400 лет, многие его действия могут вдохновить современных последователей из Беларуси, Литвы и Польши.
Именно там, в конце XV и начале XVI в., в Супрасле был создан церковный, монастырский центр, имеющий не региональное, а общегосударственное значение. Особенностью этой чрезвычайно важной инвестиции был ее совершенно новый характер. Монастырь Бельчский не продолжал ни одного средневекового церковного учреждения, ранее в этом месте не было никакого религиозного культового центра. Он был значительно удален от ближайших колонизированных территорий за пределами рек Неводнице, Нереслой, Свислочей или Нареваей, от которых его отделяли леса. Это отсутствие окружающего поселения не помешало монастырю основать с огромным размахом. В течение нескольких лет в монастыре была возведена монументальная каменная стена.
Сноски
2 Кутжеба С. Характер и ценность польско-литовской унии, «Памятная книга 400-летия I Литовского Статута», Вильнюс 1935, с. 1-14.
3 В 1983 г. Кшиштоф Вольфрам сформулировал идею «Зеленых легких Польши», как многопространственной защитно-экономической системы. Функциональный регион ZPP охватил первоначально 5, позже 9 воеводств северо-восточной Польши (Белосток, Цехановское, Ломжинское, Ольштынское, Остленское, Сувалковское, Эльблоцкое, Седле и Тору).