Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 5, с. 6-7

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 5 из 338

С. 6-7

Оригинал (по-польски)

państw ówczesnej Europy, jak gdyby na peryferiach spraw publicznych ma swoje ważne miejsce podlaski rozdział życia Zygmunta Augusta. Dworzec knyszyński powstał na życzenie króla, miał spełniać jego potrzeby wygodnego, kameralnego życia, odosobnionego od wielkomiejskiego gwaru Wilna, Krakowa czy nawet Warszawy. Prześledzenie dziejów dóbr własnych monarchy skupionych wokół Knyszyna i Tykocina ukazuje ostatniego Jagiellona jako gospodarza, pana własnych majętności, pod własnym zarządem realizującego swoje plany. Dla osób otaczających monarchę w jego podlaskich majętnościach kontakt z królem często stanowił początek dalszej kariery państwowej. Przedstawienie dziejów podlaskich dóbr własnych króla Zygmunta Augusta pozwala odpowiedzieć na pytanie jakie miejsce rezydencja knyszyńska zajmowała w dziejach sztuki komponowania przestrzeni, budownictwa renesansowego, realizacji estetycznych ideałów humanistycznych. Wielkim zadaniem dla historii regionalnej jest zbadanie dziejów podlaskiej rezydencji Zygmunta Augusta; określenie miejsca i znaczenia jakie w dziejach Rzeczpospolitej Obojga Narodów odegrały dobra własne Ostatniego Jagiellona.

Bardzo istotny jest fakt umiejscowienia rezydencji monarszej na pograniczu Korony i Litwy. Szczególnie obecnie kiedy wobec dokonujących się w Europie przemian słowa granica i pogranicze zaczynają nabierać nowego wymiaru, warto spojrzeć na pogranicze Jagiellońskie łączące i integrujące narody i struktury państwowe tworzące jeden organizm. Tak było w l. 1385–1795, gdy granica pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim i Koroną Polską była jedynie symbolicznym limes. Za przykład mogą służyć doliny rzek Brzozówki, Netty, Pruskiej, gdzie od 1358 do 1795 r. spotykały się dwie struktury państwowe, różny etnos, a jednak tworzący jednolitą kulturę i współżyjący ze sobą zgodnie. Utrzymanie się różnic dialektycznych, duchowych wartości kultury ludowej aż po dzień dzisiejszy świadczy o pokojowej koegzystencji tych społeczeństw i integracyjnej roli jaką pełniła zunifikowana Rzeczpospolita złożona z dwu organizmów. W efekcie państwo zamieszkałe przez

różne narodowości było fenomenem w skali europejskiej i w zasadzie nie posiadało innych współczesnych mu odniesień. Przepływy kulturowe były ogromne. Powstała w XIV-XVIII w. kultura była wspólna i dziś do dziedzictwa tego przyznają się w równym stopniu Polacy, Białorusini i Litwini. Dotyczy to tak zabytków architektury i budownictwa, urbanistyki i planowania krajobrazu, ale również literatury pięknej, tradycji historycznej, kultury muzycznej etc. Zasada zgodnego współżycia różnych grup etnicznych, wyznaniowych na obszarze dzisiejszej Białostocczyzny i Grodzieńszczyzny to spadek po Jagiellonach, którzy w szczególny sposób dbali o to pogranicze, kolonizując je, zakładając siedziby dworskie, budując zamki, fundując kościoły i cerkwie, zakładając szkoły, szpitale dla kalek. Akt unii 1569 r. był jednocześnie fundamentem tej pogranicznej harmonii, zasady estetycznej, którą propagowano w programach artystycznych, a którą to harmonię potrafili Jagiellonowie, ich serwitorzy, dworzanie i dygnitarze posiadający na tym terenie swe majątki wcielić w życie społeczne. Harmonia współżycia społecznego przejawiająca się w zgodnym bytowaniu sąsiedzkim, wspólnej kulturze materialnej i duchowej należy do największych zabytków renesansu na obszarze historycznej Rzeczpospolitej.

Podobnie było z pograniczem Mazowsza, Podlasia i Litwy z Prusami. Złamanie potęgi krzyżackiej w 1410 r. w bitwie grunwaldzkiej zakończyło na tym obszarze okres wojen, pokój jaki tu zapanował stwarzał możliwości rozwoju osadnictwa i gospodarki. Granice z Państwem Krzyżackim ustalone w 1422 r. w pokoju nad jeziorem Melno z Litwą, pokoju toruńskim w 1466 r. z Polską okazały się niezwykle trwałe, respektowano je do 1795 r., a w zasadzie aż do 1945 r., gdy wprowadzono tzw. porządek jałtański. Nienaruszalność granicy pruskiej wynikała przede wszystkim z faktu, że Prusy Zakonne (od 1525 r. Książęce) stanowiły aż do potopu szwedzkiego lenno Polski. Obszar ten zasiedliła więc w drodze pokojowej kolonizacji ludność posługująca się gwarami mazowieckimi.

Przez ten obszar kulturowy w toku dziejów (w 1795, 1807, 1815, 1944 r.) przepruto granice polityczne, które nie łączyły, a wręcz przeciwnie — dokonywały dalekich podziałów, dewastowały zabytki, rugowały spuściznę kulturalną, niwelowały harmonię społeczną. Zniszczenia, które niósł ze sobą absolutyzm królów Prus, później samodzierżawcy cara Rosji, wreszcie totalitarne systemy, które w XX wieku budowały na tym terenie swoje władztwo nie liczyły się z potrzebami społeczeństwa mieszkającego w dorzeczach rzek: Niemna, Narwi i Biebrzy. Odbieranie świątyń i przekazywanie ich innym konfesjom, kasaty wspólnot zakonnych, konfiskaty majątków i mienia, deportacje i zsyłki, tzw. repatriacje — to wszystko w tragiczny sposób wpłynęło na zatracenie harmonii stworzonej tu przez monarchów Jagiellonów: przede

Перевод на русский (машинный)

государств тогдашней Европы, словно на окраине общественных дел, своё важное место занимает подляская глава жизни Сигизмунда Августа. Кнышинская резиденция была создана по желанию короля и должна была отвечать его потребности в удобной, уединённой жизни вдали от столичного шума Вильнюса, Кракова и даже Варшавы. История собственных владений монарха, сосредоточенных вокруг Кнышина (Knyszyn) и Тыкоцина (Tykocin), показывает последнего Ягеллона как хозяина, владельца своих имений, под собственным управлением осуществлявшего свои замыслы. Для людей, окружавших монарха в его подляских владениях, общение с королём нередко становилось началом дальнейшей государственной карьеры. Исследование истории подляских владений Сигизмунда Августа позволяет ответить на вопрос о месте Кнышинской резиденции в истории искусства пространственной композиции, ренессансного строительства и воплощения гуманистических эстетических идеалов. Важная задача региональной истории — изучить прошлое подляской резиденции Сигизмунда Августа, определить место и значение собственных владений последнего Ягеллона в истории Речи Посполитой Обоих Народов.

Особенно существенно расположение монаршей резиденции на пограничье Короны и Литвы. Именно теперь, когда вследствие происходящих в Европе перемен слова «граница» и «пограничье» приобретают новое измерение, стоит взглянуть на ягеллонское пограничье, соединявшее и сближавшее народы и государственные структуры в единый организм. Так было в 1385–1795 годах, когда граница между Великим княжеством Литовским и Польской Короной оставалась лишь символическим рубежом — limes. Примером могут служить долины рек Бжозувки (Brzozówka), Нетты (Netta) и Пруской (Pruska), где с 1358 по 1795 год соприкасались две государственные структуры и разные этнические общности, тем не менее создававшие единую культуру и мирно жившие рядом. Сохранение диалектных различий и духовных ценностей народной культуры до наших дней свидетельствует о мирном сосуществовании этих обществ и об объединяющей роли Речи Посполитой, состоявшей из двух организмов. В результате государство, населённое

Разнообразие национальностей было феноменом в европейском масштабе и в принципе не имело других современных ему ссылок. Культурные потоки были огромны. Возникла в XIV-XVIII веках. культура была общей, и сегодня это наследие в равной степени признают поляки, белорусы и литовцы. Это касается памятников архитектуры и строительства, градостроительства и ландшафтного планирования, а также художественной литературы, исторической традиции, музыкальной культуры и т. был одновременно основой той пограничной гармонии, эстетического принципа, который пропагандируется в художественных программах, и которую эту гармонию смогли сделать Ягеллоны, их слуги, придворные и сановники, имеющие на этой территории свои владения, воплотить в общественной жизни. Гармония социального сосуществования, проявляющаяся в гармоничном бытии соседства, общей материальной и духовной культуры, принадлежит к величайшим историческим памятникам Ренессанса.

То же самое было с пограничьем Мазовии, Подляшья и Литвы с Пруссией. Слом крестоносцев в 1410 г. в Грюнвальдской битве завершился период войн, мир, который здесь господствовал, создавал возможности для развития поселений и экономики. Границы с Крестоносцем, установленные в 1422 г. в мире на озере Мельно с Литвой, Торуньским миром в 1466 г.

Через эту культурную область в течение истории (в 1795, 1807, 1815, 1944 гг.) переплелись политические границы, которые не соединяли, а наоборот делали далекие разделения, разрушали памятники, разрушали культурное наследие, разрушали социальную гармонию. Разрушения, которые несли с собой абсолютизм царей Пруссии, позднее самодержавные цари России, наконец,