Костюшко, разворот 35 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 48]

łach dokoła odprawiały się msze żałobne, dwa szpitale kobryńskie otrzymały jałmużnę ¹³¹).

Na wdowę Teklę z Ratomskich spadły teraz nietylko kłopoty wychowania i wyposażenia dzieci, ale też rozmaite sprawy sądowe i gospodarka na kilku folwarkach. Nie możemy ułożyć dokładnego bilansu; widzimy jednak z luźnych rachunków i dokumentów, że znajdowały się kapitały w różnych rękach. Przyrost fortuny w ostatnich latach był znaczny; wymagał wszakże wielorakich zabiegów i trudów.

Patron Andrzej Malczewski, rotmistrz województwa nowogrodzkiego, ofiarował swoje usługi, powołując się na dawny swój stosunek z nieboszczykiem ¹³²). Zapewne polegając na tym stosunku, wystąpił przed napisaniem powołanego listu, mianowicie dnia 7 czerwca w Trybunale Głównym na kadencyi wileńskiej o przydanie za opiekunów wdowie z dziećmi: Jerzego hrabię Detloff Fleminga, podskarbiego W. Ks. Lit., Michała hrabię Sapiehę podkanclerzego W. Ks. Lit., Dawida Kościuszkę, podczaszego pińskiego i Apollina Januszkiewicza, skarbnika brzeskiego. Trybunał zatwierdził ich, zaznaczając, że „munus opieki przyjęli" ¹³³). Stało się jednak coś dziwnego, czego inaczej wytłómaczyć nie umiemy, jak śmiałą decyzyą i osobistemi kombinacyami Tekli Kościuszkowej. Ten sam Malczewski d. 10 października stanął przed Trybunałem Głównym W. Ks. Lit. w Nowogródku i wniósł żądanie o zatwierdzenie wcale innego kompletu opiekunów ¹³⁴).

„A tak My, Sąd Tryb. Gł. W. Ks. Lit., widząc być rzecz słuszną i z prawem pospolitem zgadzającą się, oraz przychylając się do żądania ¹³⁵) tejto wspomnionej Wielm. Jejmć Pani Kościuszkowej, miecznej Wdztwa Brzeskiego, a mianowicie ¹³⁶) WWJPP. Marcina Ratomskiego, Wojskiego Orszańskiego, Józefa Prószyńskiego, krajczego wdztwa Mińskiego, i Nepomucena Siechnowickiego Kościuszkę, starostę krzemieńczuckiego, Wielm. Jejmć Pani Tekli z Ratomskich Kościuszkowej, miecznej wdztwa Brzeskiego, w stanie wdowieńskim ¹³⁷) zostającej, za opiekunów i pro-

[s. 49]

tektorów przydajemy. Którzyto WWJPP opiekunowie, ażeby, przyjąwszy na się tę opiekę, dobra wszelkie leżące, argenterye, ruchomość, sprawy, dokumenta, procedera prawne, post fata zeszłego Imć Pana Kościuszki, męża JejMci pozostałe, do possesyi i dyspozycyi swojej urzędownie ¹³⁸) objąwszy i zinwentowawszy, onemi wedle orzeczeń ¹³⁹) Prawa Statutowego i z mocy ¹⁴⁰) dalszych praw o opiekach opisanych bez uszkodzenia ¹⁴¹) Wielmożnej JMć Pani Tekli z Ratomskich Kościuszkowej... dysponowali, krzywd wszelkich tejże Jejmci od kogokolwiek stałych u wszelkiego sądu i prawa dochodzili i we wszystkiem ad normam Prawa Statutowego o opiekach zachowali się — nakazujemy".

W codziennej wszakże krzątaninie około gospodarki opiekunowie ci, w różnych i odległych stronach mieszkający, dopomagać wdowie nie mogli; lecz ona sama sobie dobrze radziła. Wróciła do Mereczowszczyzny ¹⁴²), ale przyjeżdżała też do Zdzitowa i rezydowała przez niedziel kilka, robiąc zasiewy, odbierając arendy, układając rachunki z posesyi, zapewne zastawniczej ¹⁴³). Siechnowicz na razie okupić nie mogła; zapłaciła tylko 5.000 złp. na rachunek należności Berentowej i wyjednała u niej takie ustępstwo, że przyjmie okupno w roku następnym (nie po trzech latach). Jakoż d. 20 marca 1759 r. posłała przez jenerała JKMci takie wezwanie: „Tekla z Ratomskich Kościuszkowa, mieczna wdztwa brzeskiego, z dokładem potomstwa i JWW-ch Ichmciów Panów Opiekunów swoich, Wnej Pani Karolinie Berentowej, kapitanowej JKMci oznajmuję tym moim obwieszczym otworzystym listem, iż co w roku 1755 d. 24 junii w Bogu zeszły Ludwik Tadeusz Kościuszko Siechnowicki, m. wdztwa brz., mąż mój, spólnie dobra swoje wieczyste Siechnowicze... za sumę u Wnej Pani wziętą 20.000 złp. prawem zastawnem na lat trzy onerowawszy w konkludującym się ostatnim triennalnej posesyi roku 1758 z tego świata zszedł, po śmierci którego przed następującym exempcyi pomienionych dóbr terminem... odebrawszy Wna Pani u mnie 5.000 złp. zaczynającej się trzyletniej na ś. Jan... posesyi odstąpiła, a roczną tylko tenutą kon-

[Sygnatura dolna: KOŚCIUSZKO — 4]

Перевод на русский

[с. 48]

лах вокруг служились заупокойные мессы, две кобринские больницы получили милостыню ¹³¹).

На вдову Теклю из Ратомских пали теперь не только хлопоты воспитания и обеспечения детей, но и разнообразные судебные дела и хозяйство на нескольких фольварках. Не можем составить точного баланса; видим, однако, из разрозненных счетов и документов, что капиталы находились в разных руках. Прирост состояния в последние годы был значителен; требовал он, однако, многообразных хлопот и трудов.

Патрон Анджей Мальчевский, ротмистр Новогрудского воеводства, предложил свои услуги, ссылаясь на давние свои отношения с покойным ¹³²). Вероятно, полагаясь на эти отношения, выступил он перед написанием упомянутого письма, а именно 7 июня, в Главном Трибунале на виленской каденции с ходатайством о назначении опекунов вдове с детьми: Ежи графа Детлоффа Флеминга, подскарбия В. Кн. Лит., Михаила графа Сапегу, подканцлера В. Кн. Лит., Давида Костюшку, подчашего пинского, и Аполлина Янушкевича, скарбника брестского. Трибунал утвердил их, отметив, что «munus опеки приняли» ¹³³). Случилось, однако, нечто странное, чего иначе истолковать не умеем, как смелым решением и личными комбинациями Текли Костюшковой. Тот же Мальчевский 10 октября предстал перед Главным Трибуналом В. Кн. Лит. в Новогрудке и внёс требование об утверждении совсем иного состава опекунов ¹³⁴).

«А посему Мы, Суд Трибунала Гл. В. Кн. Лит., видя дело справедливым и с общим правом согласным, а также склоняясь к требованию ¹³⁵) сей упомянутой её милости пани Костюшковой, мечной Воеводства Брестского, а именно ¹³⁶) их милостей панов Мартина Ратомского, войского Оршанского, Иосифа Прушинского, кравчего воеводства Минского, и Непомуцена Сехновицкого Костюшку, старосту кременчуцкого, её милости пани Текле из Ратомских Костюшковой, мечной воеводства Брестского, во вдовьем состоянии ¹³⁷) пребывающей, в опекуны и про-

[с. 49]

текторы придаём. Каковые их милости опекуны, дабы, приняв на себя эту опеку, имения всякие недвижимые, серебро, движимость, дела, документы, правовые процедуры, post fata почившего его милости пана Костюшки, мужа её милости, оставшиеся, в посессию и распоряжение своё официально ¹³⁸) приняв и инвентаризовав, оными по определениям ¹³⁹) Права Статутового и в силу ¹⁴⁰) дальнейших прав об опеках описанных, без ущерба ¹⁴¹) для вельможной её милости пани Текли из Ратомских Костюшковой... распоряжались, обид всяких той же её милости от кого бы то ни было причинённых у всякого суда и права искали и во всём ad normam Права Статутового об опеках себя держали — повелеваем».

В повседневной, однако, хлопотливости по хозяйству опекуны эти, в разных и отдалённых краях живущие, помогать вдове не могли; но она сама себе хорошо давала совет. Возвратилась она в Меречовщизну ¹⁴²), но приезжала также и в Здзитов и проживала там по нескольку недель, производя посевы, получая аренды, сводя счёты с посессии, вероятно залоговой ¹⁴³). Сехнович пока выкупить не могла; уплатила лишь 5.000 злп. в счёт долга Берентовой и выхлопотала у неё такую уступку, что та примет выкуп в следующем году (а не через три года). И вправду, 20 марта 1759 г. послала она чрез генерала ЕКМ такой вызов: «Текля из Ратомских Костюшкова, мечная воеводства брестского, с приложением потомства и их милостей панов опекунов своих, её милости пани Каролине Берентовой, капитановой ЕКМ, объявляю сим моим оглашающим открытым листом, что в 1755 году 24 июня в Бозе почивший Людвик Тадеуш Костюшко Сехновицкий, мечный воеводства брестского, муж мой, совместно имения свои вечистые Сехновичи... за сумму, у её милости взятую, 20.000 злп. правом залоговым на три года обременив, в заключающем последнем году триеннальной посессии 1758 с сего света отошёл, по смерти которого перед наступающим сроком экземпции помянутых имений... получив её милость пани у меня 5.000 злп., начинающейся трёхлетней на Иванов день... посессии отступила, а лишь годовым владением конт-

[Нижняя сигнатура: KOŚCIUSZKO — 4]