Korpus Kadetów (Szkoła Rycerska)

Donioślejszym i skuteczniejszym był wpływ Korpusu Kadetów, czyli Szkoły Rycerskiej, do której wszedł Tadeusz dnia 18 grudnia 1765 r. Kończył wtedy rok 19-ty życia; na liście zajął miejsce 79-te 1, czyli przedostatnie, gdyż komplet nie przechodził nigdy liczby 80. Dostał się tam zapewne przez Józefa Sosnowskiego, który był już pisarzem polnym wojska litewskiego i członkiem Komisyi Wojskowej W. Ks. Lit. 2.

Szkoła urządzona była nie podług skali akademii wojskowej specyalnej, lecz w zakresie szkół średnich o programie ogólnie kształcącym z dodaniem kilku przedmiotów wojskowych. W „katechizmie kadeckim" było zamieszczone wyraźne oświadczenie, że kadet nie jest bynajmniej obowiązanym służyć wojskowo po ukończeniu swych nauk.

Rozkład lekcyj (Piste des classes)

Jużci nie mógł Tadeusz zasiąść w klasie I-ej, lecz odrazu musiał wstąpić do IV-ej albo V-ej klasy, co popiera hypotezę o poprzedniem jego pobycie w szkole jezuickiej brzeskiej.

Przysięga kadecka

Po wysłuchaniu uroczystej mszy brygadyer weźmie nowicyusza pod lewe ramię, sous-brygadyer pod prawe, a gefreyter rozpocznie szereg zapytań, przypominających średniowieczny obrzęd pasowania rycerskiego:

— Czego WPan żądasz? — Byłem tak szczęśliwym, że mnie osądzono godnym noszenia munduru korpusowego; stawam teraz z prośbą, żebym był uzbrojony. — Masz WPan szczere przedsięwzięcie tę broń, którą odbierzesz, zażywać zawsze na obronę Ojczyzny swojej i swego honoru? — Nie inne jest przedsięwzięcie moje.

Nowo przyjęty kadet musi mówić: „Przyrzekam braciom moim, zbrojnie zgromadzonym, że postępkami memi ich nie zawstydzę". Brygadyer zapyta jeszcze: „Obiecujesz mi WPan, że w pamięci będą u niego przyrzeczenia, któreś tu dał?" Odpowiedź: „Przyrzekam na honor" 3.

Duch zakładu

Tenże książę komendant był autorem Katechizmu Kadeckiego 4: kadet powinien mieć miłość Boga, przywiązanie do Religii, powinien Ojczyznę swą kochać i jej dobro nadewszystko. Należy oddawać cześć starszym bez upodlenia siebie samego — padania do nóg, ściskania za nogi, całowania w ręce, zbyt niskich ukłonów. Ostatnie pytanie: „Czy może być kadet bojaźliwym, lub tchórzem" — wymagało odpowiedzi: „Na to nie umiem odpowiedzieć, bo i słowa, i rzeczy, które znaczą, są mi nieznajome".

Nic podobnego nie dawały uczniom swoim szkoły dawniejsze. Sam tytuł ujawnia stanowczą dążność do wyzwolenia młodych umysłów z pod władzy systematów teologicznych i skierowania ich ku służbie społeczeństwu świeckiemu, ziemskiemu, przedewszystkiem narodowi. W rozkładzie lekcyj dziennym nie wyznaczyli ani jednej godziny na wykład katechizmu teologicznego.

Naukę moralności miał wykładać sprowadzony z Królewca Marcin Nikuta 5. Przechowuje się w Muzeum ks. Czartoryskich sekstern z napisem: „Filozofia. Kościuszko" 6 — fragment kursu etyki. Pytanie 23-cie o męstwie wywołuje odpowiedzi z przykładami na Leonidasie, Tarnowskim, Chodkiewiczu, Czarnieckim; nareszcie ostateczna odpowiedź brzmi: „siebie samego zwyciężaj — największe zwycięstwo".

Do czytania przeznaczono kilkanaście utworów wierszowanych o mocnem zabarwieniu politycznem, przeważnie bajek i wyjątków z satyr Krasickiego. Tak, do rozbudzenia potrzeby reform wybornie posługiwał cięty dwuwiersz:

„Bo w Polsce złota wolność pewnych reguł strzeże: Chłopa na pal, panu nic, szlachcica na wieżę".

Na końcu wypisów mieści się sławny „Hymn" Krasickiego:

„Święta miłości kochanej Ojczyzny, Czują cię tylko umysły poczciwe! Dla ciebie zjadłe smakują trucizny, Dla ciebie więzy, pęta nie zelżywe! Kształcisz kalectwo przez chwalebne blizny, Gnieździsz w umyśle rozkosze prawdziwe! Byle cię można wspomódz, byle wspierać, Nie żal żyć w nędzy, nie żal i umierać!"

Poprzestajemy na stwierdzeniu, że Szkoła Rycerska była zakładem postępowym i patryotycznym.

Авторские примечания

1. Lista Korpusu Kadetów, 18 grudnia 1765 r. — miejsce 79-te.
2. O protekcyi Józefa Sosnowskiego.
3. O portrecie młodego Tadeusza na czele czasopisma „Kościuszko" (od 1892 r.).
4. Katechizm Kadecki ks. Adama Czartoryskiego.
5. O Marcinie Nikucie, sprowadzonym z Królewca.
6. Sekstern „Filozofia. Kościuszko" w Muzeum ks. Czartoryskich, poświadczony przez księżnę Wirtemberską.