Mechanizm sejmiku: „kollekta iwieńska" 1756 r.

Jaki był mechanizm sejmiku? O tem najlepiej pouczy nas następny plik dokumentów.

„Upadającej przez praedominancyą Domów Ojczyzny naszej succurendo całości na użyteczne po województwach i powiatach przyjaciół utrzymanie z własnego nas, niżej wyrażonych, mutuo foedere in omnes usus skonfederowanych, skarbu postanawiamy sumę idq. (= jako to):

„Z tej to sumy determinamus quantitatem:

„Jakoż takową sumę w roku teraźniejszym 1756-m mca Augusta 1 dnia my niżej wyrażeni.... do WJPana Tomasza Grabowskiego Generał Majora Wojsk WXL. ad fundum majętności Kojdanowa... importować sub fide, honore et conscientia niezawodnie assekurujemy się.... Actum r. 1756 mca Julii 14 d. w Iwiu".

W załączniku jest podana na każde województwo i na każdy powiat lista kandydatów z wymienieniem osób, które sejmikami kierować mają. Między temi osobami znajduje się jedna kobieta, JO. Xiężna Wojewodzina Nowogrodzka na Wojewodztwo Trockie. W Brześciu mieli być przytomni książę chorąży H. F. Radziwiłł i wojewoda brzeski Sapieha Karol. Pod 6-u sejmikami podpisano: „Inaczej zerwać". Z drugiego załącznika okazuje się, że wniesiono do kasy spólnej tylko 138.000 złp., z których wydano 77.400 złp. na sejmik antekomicyalny w r. 1756. Szereg kwitów świadczy, że rozdawano osobom wpływowym najwyżej po 540, najczęściej po 250, niektórym po 100 złp. 2.

Jestto epizod z walki pomiędzy stronnictwem radziwiłłowskiem a kanclerzem wielkim litewskim Michałem księciem Czartoryskim. Chodziło tu nie o ratowanie Ojczyzny, lecz o marszałkowanie w Trybunale. Ministrowie W. Księstwa Litewskiego, wzywając bluźnierczo imienia „Ojczyzny naszej", formowali fakcye gwoli osobistych interesów; zamiast karcenia korupcyi w sejmowaniu, sami ją szerzyli, a w końcu obracali ową tak zwaną „źrenicę wolności" narodu, liberum veto, na swój prywatny, egoistyczny użytek. Czartoryski mówił w r. 1764 do Mercy'ego, posła cesarskiego, że pierwszemi familiami są J. Kl. Branicki, Radziwiłł i Potocki, — a „drudzy są przy nich, jak dzwonki przy obróżce: kiedy się obróżka ruszy, tedy i oni dzwonią" 3.

Więcej zapewne, niż datki w gotowiźnie i wino, znaczy presya ekonomiczna, wpływ latifundyów. Magnaci zagarnęli ogromne obszary ziemi, których zagospodarować sami nie mogli i nie umieli. Gospodarowała za nich szlachta, otrzymując wioski i klucze w posiadanie arendowne, zastawne lub darmo z hojności pańskiej. Żywiła się dobrze, ale okupić musiała dostatki swoje służalstwem, fagasowaniem. Nie słysząc szlachetnych haseł ani w szkole, ani na obradach publicznych, szlachcic uganiał się tylko za materyalnym zyskiem, zatracał instynkty „zwierzęcia politycznego" (πολιτικὸν ζῷον). Dość przypatrzeć się Matuszewicowi: jak się płaszczy przed Czartoryskim, Radziwiłłem, Branickim, aż do obejmowania i całowania kolan, a zarazem jak zasnuwa przeciwko nim intrygi; z jak spokojnem sumieniem udaje się do posła francuskiego o pensyę dla siebie i przyjaciół swoich!

Авторские примечания

1. Wykaz ofiarodawców „kollekty iwieńskiej", 14 lipca 1756 r.
2. Kwity Grabowskiego z rozdziału sum sejmikowych.
3. Rozmowa Czartoryskiego z Mercym, 1764 r.