История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 58, с. 108-109
Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.
С. 108-109
Оригинал (по-польски)
nie zaś jeśli to byli zwykli zarządcy kompleksów majątku monarszego, ograniczeni wyłącznie do spraw gospodarczych, a z tamtymi mający tylko nazwę identyczną, gdy treść ich władzy była różną, jak np. ci, którzy z tiwunów przemianowani zostali na dzierżawców, a.o których mówi statuf I litewski, wyraźnie im prawa do sądzenia szlachty odmawiając.
Różnice co do rozciągłości terytorjalnej władzy sądowej takich starostów były bardzo znaczne, jak znaczne zachodziły różnice między obszernością ówczesnych powiatów.
Sądy te nazywać będę starościńskiemi. Sąd taki był jednoosobowy; sądził wojewoda, starosta czy dzierżawca, on wydawał wyrok. Sądził w zasadzie w miejscu swej stałej siedziby, ale nieraz i po za nią, tak że dopiero w r. 1544 hospodar wyraźnie zastrzegł, iż poza siedzibą właściwą staroście sądzić nie wolno. Co do kompetencji tych sądów, to do nich należały wszystkie sprawy, zarówno z zakresu prawa prywatnego, jak i kamego, :o ile bądź ze względu na osobę pozwanego lub też ze względu na treść sprawy nie były z tego sądu wyjęte i poddane pod sąd wyłączny wielkiego księcia.
Urzędnicy ci, sprawujący sądownictwo, zwłaszcza wybitniejsi, jak wojewodowie i znaczniejsi starostowie, nie byli w możności sami osobiście zadość czynić tym wymaganiom, które na nich wkładał obowiązek wymiaru sprawiedliwości. Dawali więc oni zastępować się przez mianowane przez nich od wypadku do wypadku, czy i stale, osoby, noszące nazwę namiestników lub marszałków. W późniejszym czasie namiestnicy ci zwali się nieraz na wzór polski także podstarościmi. Taki namiestnik w pełni zastępował swego mocodawcę. I ten sąd był sądem jednoosobowym. Dopiero statut I z r. 1529 wprowadził przepis nowy, iż namiestnik może sądzić jedynie z udziałem dwóch ziemian, wzgl. conajmniej jednego; nazywano ich nieraz poprostu sędziami, a wyznaczał ich w swoim powiecie starosta. Przepis ten jednak nie wszędzie został przeprowadzony, tak, że jeszcze później go przypominał hospodar (r. 1551). Od r. 1551 te sądy miały się odbywać cztery razy do roku a sesje ich trwać po 4 tygodnie.
Sąd wielkiego księcia. Miejsce jego i skład. Źródłem prawa był wielki książę, on też występował jako sędzia
najwyższy. Przez cały ten okres spotyka się też sądy hospodarskie, które odprawiał wielki książę we własnej osobie.
Sąd ten nie miał żadnej stałej siedziby; sądził hospodar, gdzie się znajdował, czy to była jakaś większa miejscowość, czy nieznaczna; bez przerwy więc, gdy kraj objeżdżał, załatwiał sprawy sądowe, przed niego wnoszone, taksamo, jak to było także i Polsce, pod względem sądowym o tyle wyżej od Litwy rozwiniętej. Nie było też rzeczą wykluczoną, że sprawy z Wielkiego Księstwa szły przed hospodara, gdy się i w Koronie znajdował, że on w obrębie granic Polski w takich sprawach wydawał wyroki. Dopiero w r.
1542 zakazał w. książę przenoszenia spraw do swego sądu, o ile: bawił w Polsce, wolno jednak było wnosić do niego do Polski t. zw. otozwy, aż i to zniesione zostało w r. 1551.
W sądzie hospodarskim obok hospodara brały udział także i inne osoby w charakterze asesorów (nazwa asesorów jednak nie była tu w użyciu). Mógł w. książę sądzić także i bez ich
udziału, co się jednak rzadko zdarzało. Ilość asesorów była różną; najczęściej kilku tyłko zasiadało, nieraz kilkunastu a nawet i więcej. Asesorami byli najczęściej panowie rady, ale bądż obok nich, bądź też i bez panów rady, inne osoby, przedewszystkiem urzędnicy dworścy (np. często marszałkowie), a nawet inni, niżsi, a i kniaziowie i bojarzy bez urzędów. Zdarzało się, jednak rzadko, że zasiadała przy wielkim księciu cała rada hospodarska. Ilu było asesorów, zależało od obecności osób przy dworze, które w. książę mógł i chciał powołać do udziału w swoim sądzie; zależało to tylko od jego woli, skład ulegał zmianie za każdym razem, gdy sąd się odbywał.
: Skład asesorów nie wpływał zgoła na fo, jakie sprawy sąd załatwiał; nieraz przy błahej sprawie był bardzo liczny, to znowu doniosły jakiś spór rozstrzygał hospodar w obecności kiłku tylko asesorów, i to nie piastujących nawet wyższych godności. Jednakże przecie wielki książę niekiedy odrączał sprawę, aż się zbierze większa ilość asesorów, zwłaszcza z pośród panów rad, a to w tych wypadkach, jeśli bądź sprawa jakaś była bardzo zawikłana, bądź też zachodziły wątpliwości co do. przepisu prawnego, który miano w pewnym wypadku zastosować.
Asesorowie mieli w sądzie tylko doradczy charakter. W. książę zapytywał ich o zdanie, bo oni mogli mu doradzić, czy
Перевод на русский
а не обычными управляющими комплексами монарших имений, ограниченными исключительно хозяйственными делами и имевшими с первыми лишь общее название при различном содержании власти. Например, переименованным из тиунов державцам Первый Литовский статут прямо отказывал в праве судить шляхту.
Территориальная протяжённость судебной власти старост различалась столь же значительно, как и размеры тогдашних поветов.
Эти суды я буду называть старостинскими. Суд был единоличным: воевода, староста или державца судил и выносил решение. Обычно он заседал в постоянной резиденции, но нередко и вне её, так что лишь в 1544 году господарь прямо запретил старостам судить за её пределами. По компетенции сюда относились все частноправовые и уголовные дела, если только из-за личности ответчика или содержания спора они не изымались и не передавались в исключительный суд великого князя.
Осуществлявшие суд должностные лица, особенно высшие — воеводы и значительные старосты, — не могли лично справляться со всеми требованиями правосудия. Поэтому их заменяли назначенные для отдельного случая или постоянно лица, называвшиеся наместниками либо маршалками. Позднее наместников по польскому образцу нередко называли также подстаростами. Они полностью заменяли доверителя, и их суд также был единоличным. Лишь Первый статут 1529 года установил новое правило: наместник может судить только с участием двух земян либо по меньшей мере одного. Их иногда прямо называли судьями, а назначал в своём повете староста. Но правило осуществили не повсюду, поэтому господарь напоминал его и позднее, в 1551 году. С этого года суды должны были происходить четырежды в год, с сессиями по четыре недели.
Суд великого князя. Место и состав. Источником права был великий князь; он же выступал высшим судьёй. На протяжении всего периода встречаются господарские суды, которые он отправлял лично.
Постоянного места этот суд не имел. Господарь судил там, где находился, в большом или малом поселении. Объезжая страну, он непрерывно разбирал вносившиеся к нему дела, как и в Польше, гораздо выше развитой в судебном отношении. Не исключалось рассмотрение великокняжеских дел господарем во время пребывания в Короне: он выносил решения по ним в пределах Польши. Лишь в 1542 году великий князь запретил переносить дела в свой суд, пока находился в Польше. Однако туда ещё разрешалось вносить так называемые отозвы; это отменили в 1551 году.
В господарском суде наряду с господарем участвовали другие лица как заседатели, хотя само название асессоров здесь не употреблялось. Великий князь мог судить и без них, что, однако, происходило редко. Их число различалось: чаще всего заседало лишь несколько, иногда более десятка и даже больше. Обычно это были паны рады, но вместе с ними либо без них — другие лица, прежде всего придворные служащие, часто маршалки, даже низшие должностные лица, а также князья и бояре без должностей. Редко при великом князе заседала вся господарская рада. Число зависело от присутствия при дворе людей, которых великий князь мог и хотел привлечь в суд. Это определялось исключительно его волей; состав менялся при каждом заседании.
Состав заседателей совершенно не влиял на круг разбираемых дел. Иногда при незначительном деле их было много; иной важный спор господарь решал при нескольких, даже не занимавших высших достоинств. Но порой великий князь откладывал дело до собрания большего числа заседателей, особенно панов рады, если оно было очень запутанным или возникали сомнения относительно применяемой нормы.
Заседатели имели лишь совещательное значение. Великий князь спрашивал их мнение, поскольку они могли посоветовать,