История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 56, с. 104-105
Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.
С. 104-105
Оригинал (по-польски)
szlachta rządziła, ona w swoje ręce ujęła ster działalności sejmowej, a więc i kierunku życia państwowego. Pod tym wpływem zączęła szlachta litewska stawiać swój program, odrębny od programu możnowładztwa litewskiego. W związku z tem musiało przyjść do reformy udziału ogółu szlachty w sejmach litewskich.
Nie sposób było, gdy szlachta zaczynała coraz liczniej brać udział w sejmach, utrzymać dawny sposób jej udziału. Tego rodzaju udział osobisty w sejmach wszystkich tych, którzy mieli przywileje a dla obrony swoich praw podmiotowych, gwarantowanych przez te przywileje, zapewniony udział w sejmach, był rzeczą możliwą tylko w niewielkich państwach; nie nadawał się on dla państw, znacznych rozmiarami. Tak Polska przeszła bardzo rychło do systemu wyłącznego wysyłania posłów, tak Węgry też zarzuciły gromadne sejmy, ogarniające ogół szlachty; to było rzeczą konieczną i dla Litwy. A nadto działał tu jeszcze jeden czynnik, który reformę przyspieszył: stosunek do Polski. Liczyć się Litwa musiała z tem, że z Polską dojdzie do unji ściślejszej; do polskich urządzeń asymilowała swoje, wśród nich także i parlamentarne. Pojawiły się w takich warunkach wreszcie sejmiki — na wzór sejmików polskich.
Nim jeszcze cała Litwa sejmiki dostała, już one zjawiły się w jednej części, w tej dzielnicy, przez któ:ą polskie instytucje w dużej mierze na Litwę się wdzierały. Było nią Podlasie. Dzielnica ta, zasiedlona w dużej mierze przez polską szlachtę, najlepiej polskie znała instytucje. Tu już też wcześniej spotykamy się z sejmikami. Cała Litwa dostąła sejmiki dopiero przez przywilej wileński z r. 1565. Przy organizacji sejmików oparto się na wielkiej reformie nowego podziału całej Litwy na powiaty, którą właśnie przeprowadzano wtedy ze względu na nową organizację sądownictwa. Sejmiki dostosowano do tego podziału; stąd też gdy sejmiki w Polsce różne co do rozciągłości obejmowały terytorja, jedne jedno wojewódziwo, inne po dwa województwa, to znów inne istniały dla poszczególnych ziem, Litwa odznacza” się pod tym względem ścisłem przeprowadzeniem schematu. Każdy powiat dostał swój sejmik, który się zbierał w głównem mieście powiatu, gdzie także odbywały się sądy. Każdy też powiat wysyłał po dwóch posłów, gdy znowu w Polsce, gdzie ta kwestja nie była unormowaną przez jednorazowe zarządzenie,
ilość posłów z sejmików była bardzo różna. Wszystkich powiatów na Litwie wyznaczono 30, więc posłów na sejm wysyłały one razem 60. W obradach mieli brać udział i ci, co należeli do rady wielkoksiążęcej a zamieszkiwali w powiatach, urzędnicy ziemscy i powiatowi, oraz ogół szlachty; pierwsze dwie grupy obowiązane były do udziału w sejmiku pod karą pieniężną. Na te sejmiki wysyłał hospodar — na wzór polski — swoich upełnomocnionych posłów z legacją, która poruszała sprawy, o jakich sejm miał obradować. Sejmiki odrazu też zaczęły na wzór polski uchwalać dla posłów instrukcje.
Kompetencja sejmu. Kompetencja sejmu wyrobiła się na gruncie przywilejów i praktyki. O ile chodziło o zmianę przywilejów, to takie sprawy musiały iść na sejm; tak było gdzieindziej, tak na Litwie, w tem leżała podstawa ich bytu. Najczęściej zaś chodziło o derogację postanowień, tyczących się ciężarów warstwy szlacheckiej, a więc przepisów co do rozciągłości obowiązku slużby wojskowej i co do wolności podatkowej. Przeważna ilość sejmów zwoływana była dla załatwienia tych spraw; uchwały podatkowe i wojskowe — to były główne uchwały sejmów. Sejm dokonywał też elekcji nowego władcy — zresztą tylko trzechkrotnie (1492, 1506 i 1522). Hospodar w stosunku do sejmu praw swoich strzegł wcale uważnie, niechętnie się zrzekał swoich atrybucyj, z niechęcią patrzył, jeśli w nie wdzierał się sejm, któremu też nieraz szorstko odpowiadał w poczuciu swej silnej władzy. Jednak przecie sam hospodar pewne rzeczy oddawał sejmowi do załatwiania. Tak oba statuty litewskie, I i II, zostały uchwalone przez sejmy, a i kilka innych ustaw mniejszych w sprawach prawa sądowego. Wielki książę bądź nie miał w tem własnego interesu, jak pewne sprawy z zakresu prawa sądowego będą rozstrzygane, i dlatego odstępował decyzję sejmowi, albo też, jak przy statutach, musiał się na to godzić, gdyż one w wielu kwestjach dotykały praw podmiotowych szlachty. Również unje z Polską były zawierane przy udziale sejmów. Ale i w innych sprawach sejm, jeśli nie był ustawodawcą, to starał się wydanie norm ustawodawczych wywołać. Działo się to w formie t. zw. próśb, które sejm zanosił do hospodara. Że za Zygmunta I i Zygmunta Augusta bardzo często się to zdarzało, iż sejm obradował w nieobecności władcy, przebywającego w Polsce, nie mogącego do Litwy zjechać, wyrobiła
Перевод на русский
шляхта уже управляла, взяв в свои руки руководство сеймовой деятельностью, а значит и направлением государственной жизни. Под этим влиянием литовская шляхта стала выдвигать собственную программу, отличную от программы магнатов. Поэтому неизбежной становилась реформа участия всей шляхты в литовских сеймах.
С ростом участия прежний порядок сохранить было невозможно. Личное присутствие всех привилегированных, которым обеспечивалось участие ради защиты субъективных прав, было возможно лишь в небольших государствах и не подходило для обширных. Так Польша очень рано перешла к исключительно посольскому представительству; Венгрия также отказалась от многолюдных сеймов всей шляхты. То же было необходимо Литве. Кроме того, реформу ускоряло отношение к Польше. Литва должна была считаться с перспективой более тесной унии и приспосабливала к польским свои учреждения, в том числе парламентские. При таких условиях наконец появились сеймики по польскому образцу.
Прежде чем их получила вся Литва, они уже возникли в той области, через которую польские учреждения в значительной мере проникали в страну, — в Подляшье. Оно было в большой мере заселено польской шляхтой, лучше всего знавшей эти учреждения. Поэтому здесь сеймики встречаются раньше. Вся Литва получила их лишь Виленским привилеем 1565 года. Организацию основали на крупной реформе нового поветового деления, как раз проводившейся для нового судебного устройства. Сеймики приспособили к этому делению. Поэтому, если польские сеймики охватывали весьма разные территории — одно или два воеводства, отдельные земли, — Литва отличалась строгим соблюдением схемы. Каждый повет получил сеймик в главном городе, где происходили также суды, и посылал по два посла. В Польше же, где вопрос не был урегулирован единовременным распоряжением, число послов от сеймиков весьма различалось.
Всего в Литве определили тридцать поветов; следовательно, они отправляли на сейм шестьдесят послов. В совещаниях должны были участвовать жившие в повете члены великокняжеской рады, земские и поветовые должностные лица и вся шляхта. Первые две группы были обязаны участвовать под денежным штрафом. Господарь посылал на сеймики, по польскому образцу, уполномоченных с легацией, излагавшей дела для будущего сейма. Сеймики сразу же начали, также по польскому примеру, принимать инструкции послам.
Полномочия сейма. Компетенция сложилась на основе привилеев и практики. Изменения привилеев обязательно должны были идти на сейм: так было и в других странах, и в Литве; в этом заключалась основа его существования. Чаще всего речь шла об отступлении от постановлений о шляхетских повинностях — размере военной обязанности и налоговой свободе. Большинство сеймов созывалось именно для этого: налоговые и военные постановления были их главными решениями. Сейм также избирал нового правителя, впрочем всего трижды: в 1492, 1506 и 1522 годах. Господарь весьма внимательно охранял перед сеймом свои права, неохотно отказывался от полномочий и с неудовольствием смотрел на вторжение сейма в них, порой отвечая резко, в сознании силы своей власти. Однако и сам поручал ему некоторые дела. Так, оба Литовских статута, Первый и Второй, и несколько меньших законов о судебном праве были приняты сеймами. Великий князь либо не имел собственного интереса в решении определённых судебно-правовых вопросов и потому уступал решение сейму, либо, как со статутами, вынужден был соглашаться, поскольку те во многом затрагивали субъективные права шляхты. С участием сеймов заключались также унии с Польшей. Но и в других делах сейм, если не являлся законодателем, старался вызвать издание законодательных норм. Это происходило в форме так называемых просьб господарю. Поскольку при Сигизмунде I и Сигизмунде Августе сейм очень часто совещался без правителя, пребывавшего в Польше и не имевшего возможности приехать, выработалась