Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 55, с. 102-103

Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.

История строя Польши, т. II, 1921: разворот 55 из 89

С. 102-103

Оригинал (по-польски)

Europy, gdzie albo wszyscy uprzywilejowani brali udział osobiście: w sejmach, albo też wysyłali swoich pełnomocników, którzy ich zastępowali, ale ściśle postępować musieli według woli swoich pracodawców. Inaczej przedstawiała się ta kwestja na Litwie, co tłómaczy się nieuświadomieniem ogółu uprzywilejowanych i słabem stanowiskiem ogółu w stosunku do kniaziów i panów, tak silnych społecznie i gospodarczo.

W XVI w. na sejmy przybywała cała rada wielkoksiążęca, obok niej bywały wzywane jednak także i inne czynniki: starostowie, dzierżawcy i namiestnicy, chorążowie, i wreszcie tywuni: z Litwy ściślejszej i Źmudzi. To jednak był tylko czynnik urzędniczy. Do nich wysyłane były imienne na sejmy wezwania. Z pośród tych, którzy godności i urzędów nie piastowali, wzywano na. sejmy osobiście wielu kniaziów i panów, zwłaszcza znaczniejszych. O ile chodziło o resztę szlachty, to postępowano w ten. sposób, iż wielki książę, zwołując sejm, polecał, by czy to wojewodowie w swoich województwach sami albo razem z starostami i dzierżawcami, czy też chorążowie, dobrali z sobą podwóch z powiatu z szlachty i z nimi na sejm się stawili. Chorążowie specjalnie uchodzili jakby za reprezentantów ogółu szlachty swego powiatu. Nie było więc sejmików, nie było wyboru posłów na sejmy, lecz z nominacji z góry naznaczano osoby, które miały zastępować ogół uprzywilejowanych. Ale mogli oni przybywać osobiście bez ograniczeń.

Ten sposób postępowania tłómaczył się właśnie tem, iż ogół nieuświadomiony, mające przywileje, a nie umiejący z nich korzystać ani ich bronić, bierny więc społecznie i politycznie, nie śmiał się oprzeć nakazowi hospodara, szedł za tymi, którzy nad nim górowali czy to przez stanowisko swoje urzędowe, czy też społeczne i gospodarcze, pozwalał się zastępować przez narzucone mu osoby, choć wszyscy mogli uczestniczyć w sejmie osobiście. Trzeba, co prawda, zaznaczyć, iż udział osobisty szlachty z calego obszernego państwa w sejmie nie był pożądany ze względu na ład i porządek obrad, wogóle nawet ich możność,. że często znów szlachta, zwłaszcza z województw ukrainnych,. nie mogła oddalać się ze względu na niebezpieczeństwo wojenne, za Zygmunta I i Zygmunta Augusta prawie bez przerwy grożące czy ze strony Moskwy czy też od Tatarów.

Sejmy obozowe. Sejmami, które obejmowały rzeczywiście cały ogół szlachty, osobiście w nich biorącej udział, były tylko za ostatnich dwóch Jagiellonów nieraz zdarzające się sejmy obozowe, odbywane w czasie wypraw wojennych. Ponieważ w pospolitem ruszeniu brali udział ci właśnie, którzy do sejmu należeć mieli prawo, więc też nieraz obrady w taki sposób się toczyły. Tylko duchowieństwo, t. j. biskupów, przyzywano wtedy jeszcze, bo oni od wypraw byli wolni a składali część sejmu jako członkowie królewskiej rady. Ale te sejmy obozowe nie wiele mogły zdziałać, i ze względu na te tłumy, które w nich brały udział, i na warunki, które w czasie wyprawy, tuż przed rozpoczęciem wojny, oczywiście jakiemuś spokojnemu obradowaniu nad sprawami państwa zgoła nie sprzyjały.

Udziałinnych czynników w sejmach po za szlachtą. inne czynniki tembardziej ze względu na swoją słabość udziału w sejmach nie zdołały sobie zapewnić. Tak nie ma — podobnie jak w Polsce — w sejmach duchowieństwa poza biskupami, którzy przecież mogli bronić interesu całego stanu. Miasta, słabo rozwinięte, nie potrafiły w szerszej mierze wywalczyć sobie miejsca na sejmach, również jak w Polsce, tak że tylko, podobnie jak na koronnych sejmach zasiadali jedynie posłowie Krakowa, na litewskie sejmy wzywano — przynajmniej w końcu rządów Zygmunta Augusta — miasto Wilno, by posłów wysyłało, W r. 1564 zagwarantowano to prawo Wilna tak, że miało ono posyłać dwóch lub trzech swoich rajców z prawem głosu tylko w sprawach, tego miasta się tyczących.

Powstanie sejmików. Choć jednak dość późno w stosunku np. do Korony, przecież powoli postępowało naprzód uświadomienie wśród warstwy szlacheckiej na Litwie. Nie wiele, może nic już wtedy nie znaczyła tradycja dawna na Żmudzi i w północnoruskich dzielnicach, tradycja, której brak było zresztą w przeważnej części państwa, bo w całej Litwie ściślejszej i w dzielnicach południoworuskich. Głównie do ożywienia przyczyniały się dwa czynniki: powolne wciąganie szlachty w życie publiczne, w obrady sejmów, coraz częściej się zbierających, zwłaszcza zapewne udział w sejmach obozowych, który oswajał szlachtę z tem, co to jest sejm, oraz przykład Polski, którą coraz lepiej poznawała litewska szlachta. A w niej już właśnie ta niższa

Перевод на русский

Европы: все привилегированные либо лично участвовали в сеймах, либо присылали уполномоченных, строго следовавших воле поручителей. В Литве дело выглядело иначе из-за недостаточной сознательности большинства привилегированных и их слабости перед столь сильными в общественном и хозяйственном отношении князьями и панами.

В XVI веке на сеймы приезжала вся великокняжеская рада. Наряду с нею призывались и другие лица: старосты, державцы и наместники, хорунжие, наконец тиуны из Литвы в узком смысле и Жемайтии. Но это был лишь служебный состав; им отправляли именные приглашения. Из не занимавших достоинств и должностей лично приглашали многих князей и панов, особенно значительных. По отношению к остальной шляхте поступали так: великий князь, созывая сейм, поручал воеводам в их воеводствах — самостоятельно либо вместе со старостами и державцами — или хорунжим взять с собой по два шляхтича от повета и явиться с ними. Хорунжие особенно считались как бы представителями всей шляхты повета. Следовательно, сеймиков и выборов послов не было: лиц, заменявших всё привилегированное население, назначали сверху. Однако все могли без ограничений прибывать лично.

Этот порядок объяснялся тем, что большинство, недостаточно сознательное, обладавшее привилеями, но не умевшее ни пользоваться, ни защищать их и потому общественно и политически пассивное, не смело противиться господарскому приказу. Оно следовало за превосходившими его служебным, общественным или хозяйственным положением и допускало представительство навязанных лиц, хотя каждый мог участвовать лично. Правда, следует отметить, что присутствие шляхты всего обширного государства было нежелательно для порядка совещаний и даже самой их возможности. Кроме того, шляхта, особенно из пограничных воеводств, часто не могла отлучаться из-за военной опасности, при Сигизмунде I и Сигизмунде Августе почти непрерывно грозившей от Москвы или татар.

Лагерные сеймы. Действительно охватывавшими всю лично участвовавшую шляхту были лишь неоднократно случавшиеся при двух последних Ягеллонах лагерные сеймы во время военных походов. В посполитом рушении участвовали именно имевшие право на сейм, поэтому иногда совещались таким способом. Приглашали лишь ещё духовенство, то есть епископов: они освобождались от походов, но составляли часть сейма как члены королевской рады. Однако такие сеймы могли сделать немного: и из-за многочисленности участников, и потому, что походные условия непосредственно перед началом войны совершенно не способствовали спокойному обсуждению государственных дел.

Участие в сеймах других групп, кроме шляхты. Другие группы тем более не могли обеспечить участия из-за собственной слабости. Подобно Польше, духовенства на сеймах, кроме епископов, не было; впрочем, епископы могли защищать интерес всего сословия. Слабо развитые города также не сумели добиться широкого представительства, как и в Польше. Подобно тому как в коронных сеймах заседали лишь краковские послы, на литовские, по крайней мере к концу правления Сигизмунда Августа, приглашали Вильнюс с предложением прислать послов. В 1564 году это право гарантировали: город должен был отправлять двух или трёх радцев с голосом лишь по касавшимся его делам.

Возникновение сеймиков. Хотя довольно поздно относительно Короны, политическое сознание литовской шляхты всё же постепенно росло. Старинная традиция Жемайтии и северных русских областей, отсутствовавшая, впрочем, в большей части государства — всей Литве в узком смысле и южнорусских областях, — значила тогда уже мало, возможно ничего. Оживлению способствовали главным образом две причины: постепенное вовлечение шляхты в общественную жизнь и совещания всё более частых сеймов, особенно, вероятно, лагерных, знакомивших её с самим понятием сейма; и пример Польши, которую литовская шляхта узнавала всё лучше. А там именно низшая