История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 53, с. 98-99
Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.
С. 98-99
Оригинал (по-польски)
w czynnościach rządowych. Tak niektóre traktaty, zawarte przez Wielkie Księstwo z Zakonem, utwierdzone zostały ze strony czynnika społecznego: członków rady wielkoksiążęcej, kniaziów i bojarów, nie piastujących godności, a nawet i miasta. Tak więc czynnik zewnętrzny, żądanie drugiego kontrahenta, wciągało część społeczeństwa w ten akt prawny, nadając mu inny charakter, nie ciała doradczego, lecz gwaranta w stosunku do wielkiego księcia, za którego ręczył, że pokoju dotrzyma. Obok tych dwóch aktów widzimy udział ogółu bojarów, i to czynny, w aktach unji Litwy z Polską z lat 1401, 1413 i 1432-4. W dwóch pierwszych unjach rada ustępowała miejsca wprost ogółowi bojarów, w ostatnich brała udział obok bojarów. Cały szereg osób osobiście więc gwarantował unję, wystawiając odrębne dokumenty, umocnione ich pieczęciami, które do tych aktów przywieszały; chodziło o to, że udział tego czynnika miał zabezpieczyć układ, miał być gwarancją, że unja nie zostanie przez społeczeństwo odrzuconą. I tu także więc drugi kontrahent, państwo polskie, wywołał ten udział czynnika społecznego; dodać jednak trzeba, iż tylko z obrębu ściślejszej Litwy, która sama te unje zawierała.
Ten udział jednak bojarów, wyjątkowo i miast — obok rady, lub nawet z wykluczeniem rady — występował sporadycznie; nie był wynikiem rozwoju wewnętrznego i spotęgowania znaczenia i prawnego wpływu części społeczeństwa Wielkiego Księstwa, zabezpieczonego przez jakieś akty prawne, lecz zjawił się wskutek żądania czynnika, stojącego poza państwem, który nie dowierzał sile władzy państwowej, nie dowierzał, by ona mogła dotrzymać swoich zobowiązań, i z tego powodu żądał odpowiedniej gwarancji. Przy unjach zaś nadto i władca sam, miał w tem interes, by w ten sposób gwarancją umocnić akt, przez niego zawarty, a Zapewniający mu trwałość i siłę jego rządów. Nie może ulegać wątpliwości, iż tego rodzaju wypadki rozbudzały wyższe warstwy, bojarów i panów, wciągały je do życia publicznego, uświadamiały o tem, jaką jest ich siła faktyczna. Wyjątkowo niekiedy i przy innych sprawach powoływano bojarów do udziału w radzie wielkoksiążęcej. Nie prowadzily jednak te sporadyczny charakter noszące wypadki do zapewnienia wyższym klasom społeczeństwa bezopśredniego udziału w rządach, opartego o wyraźny przepis prawny, do wytworzenia właściwego ustroju parlamentarnego.
Znaczenie tradycji samorządu niektórych dzielnic. Taksamo nie mogły doprowadzić do tego i nie miały bezpośredmiej łączności z kwestją powstania sejmu litewskiego tradycje
demokratycznych urządzeń, które spotykamy w niektórych — ale też podkreślić należy, że tylko w niektórych — dzielnicach państwa litewskiego. Obce one były zupełnie — poza Żmudzią —
ściślejszej Litwy, podporządkowanej bezwzględnie władzy absolutnej wielkiego księcia lub też kniaziów poszczególnych terytorjów, także i ewentualnie po usunięciu tych władców i zastąpieniu ich przez namiestników wielkoksiążęcych. Obce były także i południowym dzielnicom, które się Litwie podporządkowały, kijowskiej, wołyńskiej czy czerniechowskosiewierskiej. Ale i tam, gdzie te tradycje występowały, nie były one podstawą do wytworzenia ustroju parlamentarnego; nie na nich oparła się konstrukcja prawna tego tworu, który miał w pełni charakter zachodnioeuropejski. Jedynie jedno przyznać trzeba tej tradycji — przygotowanie gruntu pod ten udział społeczeństwa w rządach, umożliwienie. lepszego może zrozumienia dla przyjęcia tych intytucji nowych, łatwiejszego do nich nagięcia się — ale i to w bardzo szczupłej mierze. Wchodzą tu w rachubę: Żmudź — oraz północne dziel. nice ruskie: połocka, smoleńska i witebska. Żmudź, spóźniona w rozwoju, jeszcze w wiek XV weszła z pierwotną organizacją rodową, zapewniającą udział w sprawach państwowych masie ludzi wolnych, już zresztą również różniczkującej się co do położenia społecznego; władza litewska, nie chcąc narażać się na walkę, robiła ustępstwa na rzecz tego ustroju, przyznawała mu wpływ na wybór urzędników. Ale też i na tem koniec tej odrębności Źmudzi. Połock w dużej mierze, także Smoleńsk, a zapewne, o czem zresztą prawie nic nie wiemy, i Witebsk, należały do typu północnych rzeczypospolitych ruskich, demokratycznie urządzonych, zapewniających rząd wiecom, w których brał udział -ogół ludności, od bojarów do tych najniższych warstw, które określano jako „czernyje liudy”. I tu jednak ten demokratyczny pierwiastek znalazł swój wyraz za rządów litewskich w XV wieku prawie że tylko w silniejszem zagwarantowaniu staryny oraz w Zapewnieniu czynnikowi spełecznemu wpływu na wybór urzędników. Silniejsza łączność społeczeństwa, a raczej brak silnych rozdziałów między częściami tego społeczeństwa, mogły nawet utrudniać
Перевод на русский
в правительственных действиях. Так, некоторые договоры Великого княжества с Орденом получили подтверждение общественных сил: членов великокняжеской рады, князей и бояр, не занимавших должностей, даже городов. Таким образом, внешний фактор — требование другой договаривавшейся стороны — привлекал часть общества к правовому акту и придавал ей иной характер: не совещательного органа, а гаранта перед великим князем, поручавшегося за соблюдение им мира. Помимо этих двух актов, мы видим активное участие всего боярства в актах уний Литвы с Польшей 1401, 1413 и 1432–1434 годов. При первых двух униях рада прямо уступала место всему боярству, при последних участвовала наряду с ним. Целый ряд лиц лично гарантировал унию, выдавая отдельные документы и скрепляя их привешенными печатями. Их участие должно было обеспечить договор, гарантировать, что общество не отвергнет унию. И здесь другая договаривавшаяся сторона — польское государство — вызвала участие общественного элемента. Следует, однако, добавить: лишь из Литвы в узком смысле, которая сама заключала эти унии.
Но участие бояр, изредка и городов, наряду с радой или даже без неё, проявлялось лишь эпизодически. Оно не являлось результатом внутреннего развития и усиления значения и правового влияния части общества Великого княжества, обеспеченного какими-либо актами. Оно возникало по требованию силы вне государства, не доверявшей способности государственной власти исполнить обязательства и потому требовавшей гарантии. Кроме того, при униях и сам правитель был заинтересован укрепить таким поручительством заключённый им акт, обеспечивавший прочность и силу его правления. Несомненно, подобные случаи пробуждали высшие слои, бояр и панов, вовлекали их в общественную жизнь и давали осознать фактическую силу. Иногда бояр в виде исключения привлекали к великокняжеской раде и по другим делам. Но эти эпизодические случаи не приводили к обеспеченному прямой правовой нормой непосредственному участию высших классов в управлении, к возникновению собственно парламентского строя.
Значение традиций самоуправления отдельных областей. Так же не могли привести к этому и не были непосредственно связаны с возникновением литовского сейма традиции демократических установлений, встречавшиеся в некоторых — необходимо подчеркнуть, лишь некоторых — областях литовского государства. Они были совершенно чужды, кроме Жемайтии, Литве в узком смысле, безусловно подчинённой неограниченной власти великого князя или князей отдельных территорий, в том числе после устранения последних и замены великокняжескими наместниками. Чужды они были и подчинившимся Литве южным областям: Киевской, Волынской, Чернигово-Северской. Но даже там, где традиции существовали, они не стали основой парламентского строя. На них не опиралась правовая конструкция учреждения, имевшего полностью западноевропейский характер. За традицией следует признать лишь подготовку почвы для общественного участия в управлении, возможно лучшее понимание новых учреждений и облегчение их усвоения, но и это в весьма малой степени. Речь о Жемайтии и северных русских областях — Полоцкой, Смоленской и Витебской. Отставшая в развитии Жемайтия вступила ещё в XV век с первоначальной родовой организацией, обеспечивавшей участие в государственных делах массе свободных людей, уже, впрочем, также различавшихся общественным положением. Литовская власть, не желая борьбы, уступала этому строю, признавая влияние на выбор должностных лиц. Но этим жемайтская особенность и ограничивалась. Полоцк в значительной степени, также Смоленск и, вероятно, Витебск, о котором почти ничего не известно, принадлежали к типу северорусских республик с демократическим устройством, обеспечивавшим власть вечам. В них участвовало всё население — от бояр до низших слоёв, называвшихся «чёрными людьми». Но и здесь при литовском правлении XV века демократическое начало выражалось почти исключительно в более прочной гарантии старины и обеспечении общественного влияния на выбор должностных лиц. Более тесное единство общества, точнее отсутствие сильного разделения его частей, могло даже затруднять