История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 49, с. 90-91
Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.
С. 90-91
Оригинал (по-польски)
nad miarami, wagami i cenami napojów, również wojewodom przekazane statutem II. Na Żmudzi te prawa przysługiwały staroście żmudzkiemu.
Kasztelanowie byli tylko panami radami, atrybucyj nie mieli żadnych. Od reformy powiatowej z r. 1565/6 do nich należało odbieranie od chorążego pospolitego ruszenia centralnego powiatu (tylko — innych powiatów do marszałków) i doprowadzanie. go do wojewody.
Urzędy powiatowe. Po starostach pierwsze miejsce na Litwie wśród prowincjonalnych urzędników zajmowali chorążowie; prawie każdy powiat miał swojego chorążego, nie miała ich tylko Żmudź, gdzie chorągiew nosił najstarszy tiwun. Po przeprowadzeniu nowego podziału na powiaty w latach 1565/6 musiano zastosować liczbę chorążych do nowej ich liczby, t.j. zmniejszyć odpowiednio, by każdy powiat miał swego chorążego. Do chorążych należało jednak nie tylko noszenie chorągwi; oni po ogłoszeniu pospolitego ruszenia zwoływali pod broń bojarówszlachtę swego powiatu, mieli też obowiązek pod karą stwierdzić, czy wszyscy zadość uczynili swej powinności, i zdać o tem sprawę. Chorążowie uchodzili za przedstawicieli swego powiatu, . jak o tem mowa będzie przy kwestji składu sejmu litewskiego.
Do wyższych urzędów powiatowych należał urząd horodniczego. Horodniczych miały nie wszystkie grody, ale tylko ważniejsze. Do horodniczych należało czuwanie nad obronnością grodu. Dozierali więc budowli grodowych, by znajdowały się w stanie zdatnym do obrony, prowadzili wykazy obowiązanych do pracy około naprawy grodu, używali ich do tego w razie potrzeby, czy to chodziło o ludzi hospodarskich czy o dobra prywatne, pełniące tego rodzaju obowiązki, wreszcie zarządzali bronią, jaka znajdowała się w grodzie. Do pomocy miał horodniczy pisarza zamkowego, mianowanego także przez w. księcia. W innych zamkach, gdzie nie było urzędu horodniczego, czynności te należały do starosty. Znacznie rzadziej występują urzędy kluczników i podklucznych, którzy zarządzali dochodami z miodowej dani, koniuszych, zawiadujących stajniami i koniuchami hospodarskimi, mostowniczych, mających nadzór nad mostami, bobrowniczych, którzy pilnowali bobrowych gonów, sokolniczych, gajewników; w smoleńskiej dzielnicy byli nieznani gdzieindziej: okolniczy, kaznaczej,
czasznik, danniczy. Z tych urzędów niektóre zanikały z biegient czasu, jak urzędy mostowniczych, bobrowniczych i t. d. To znowu były później niektóre z tych urzędów nadawane nie przez wielkiego księcia, ale przez wojewodów, jak niektórych horodniczych, koniuszych, kluczników i łowczych.
Za to znowu przybywały nowe urzędy. Tak w XVI w. pojawił się urząd wojskiego. Urząd ten z Polski został przeniesiony przedewszystkiem na Podlasie, ale spotyka się go już wtedy i poza Podlasiem. Funkcje jego rozpoczynały się z chwilą wyprawy wojennej; obejmował on wtedy zarząd zamku na czas wójny; z tego powodu wolny był od służby wojskowej. Na Podlasiu pojawiły się już w XV stuleciu urzędy sądowe na wzór polski: sędzia ziemski, podsędek ziemski i pisarz ziemski, później przybył i podkomorzy. W latach 1565/6 przeprowadzono na Litwie nowy podział na powiaty, na którym oparto też nowy ustrój sądowy, o czem będzie mowa. niżej. Każde województwo odtąd miało po kilka powiatów, więcej równomiernych co do obszaru, niż dawne powiaty. Każdy. powiat dostał osobnego sędziego, podsędka i pisarza ziemskich — oraz i podkomorzego. Urzędy te ściśle zastosowano do wzorów polskich.
Przy reformie z r. 1565 wprowadzono jeden jeszcze urząd, którego w Polsce nie było: marszałków powiatowych. Marszałków dostały wszystkie powiaty z wyjątkiem powiatu głównego każdego województwa, tak więc, iż w województwie wileńskiem nie ma marszałka powiat wileński, w trockiem powiat trocki i t. d. Stało się to z tego powodu, iż w każdem województwie był ustanowiony jeden kasztelan, któremu oddano w głównym powiecie te funkcje, jakie w innych powiatach spełniali marszałkowie. Do marszałków należało odebranie pospolitego ruszenia z powiatu od chorążego i doprowadzenie do wojewody; te funkcje w głównym powiecie pełnił kasztelan..
Nadawanie urzędów. Urzędy czy namiestników i starostów, czy też wojewodów i kasztelanów, tak dworskie, jak powiatowe, nadawał wielki książę, w zasadzie według swej woli. Były jednak wyjątki. Przywilej z r. 1492 zastrzegł, a powtarzały to następne przywileje, iż dostojeństwa i urzędy w częściach pogranicznych państwa ma hospodar nadawać w porozumieniu z radą. Ciekawszy wyjątek stanowiły urzędy wojewodów: połockiego i witebskiego
Перевод на русский
за мерами, весами и ценами напитков, также переданный воеводам Вторым статутом. В Жемайтии эти права принадлежали жемайтскому старосте.
Каштеляны были лишь панами рады, не имея никаких полномочий. После поветовой реформы 1565–1566 годов они принимали у хорунжего посполитое рушение центрального повета и приводили его к воеводе. Только центрального: в остальных поветах это делали маршалки.
Поветовые должности. После старост первое место среди областных служащих в Литве занимали хорунжие. Почти каждый повет имел своего; исключением была Жемайтия, где хоругвь носил старший тиун. После нового деления на поветы в 1565–1566 годах число хорунжих пришлось уменьшить соответственно новому числу поветов, чтобы каждый имел одного. Но их обязанность заключалась не только в несении хоругви. После объявления посполитого рушения они призывали к оружию бояр-шляхту своего повета и под угрозой наказания должны были проверить исполнение обязанности всеми и представить отчёт. Хорунжие считались представителями своего повета, о чём будет сказано при рассмотрении состава литовского сейма.
К высшим поветовым должностям относился городничий. Городничие были не во всех замках, а лишь в важнейших. Они заботились об обороноспособности замка, надзирали за пригодностью построек к обороне, вели списки обязанных ремонтировать замок и при необходимости привлекали их к работе — как господарских людей, так и частные владения, нёсшие такую повинность. Наконец, они управляли находившимся в замке оружием. Городничему помогал замковый писарь, также назначавшийся великим князем. В других замках без городничего эти обязанности принадлежали старосте. Значительно реже встречаются ключники и подключие, ведавшие доходами от медовой дани; конюшие, управлявшие конюшнями и господарскими конюхами; мостовничие, наблюдавшие за мостами; бобровничие, охранявшие бобровые гоны; сокольничие и гаевники. В Смоленской области были неизвестные в других местах окольничий, казначей, чашник и данничий. Некоторые должности со временем исчезали, например мостовничих и бобровничих. Другие позднее жаловал уже не великий князь, а воеводы: некоторых городничих, конюших, ключников и ловчих.
Зато появлялись новые должности. В XVI веке возник войский. Эта должность была перенесена из Польши прежде всего в Подляшье, но уже тогда встречается и за его пределами. Обязанности начинались с военного похода: войский принимал управление замком на время войны и потому освобождался от военной службы. В Подляшье уже в XV столетии появились судебные должности по польскому образцу: земские судья, подсудок и писарь; позднее прибавился подкоморий. В 1565–1566 годах в Литве провели новое деление на поветы, положенное в основу нового судебного строя, о котором будет сказано ниже. Отныне каждое воеводство имело несколько поветов, более равномерных по площади, чем прежние. Каждый получил особых земских судью, подсудка, писаря и подкомория. Эти должности точно соответствовали польским образцам.
При реформе 1565 года ввели ещё одну должность, которой в Польше не было, — поветовых маршалков. Их получили все поветы, кроме главного в каждом воеводстве: в Виленском не было маршалка Виленского повета, в Трокском — Трокского и так далее. Причина в том, что в каждом воеводстве учредили каштеляна, которому в главном повете отдали обязанности, исполнявшиеся в других маршалками. Маршалок принимал у хорунжего посполитое рушение повета и приводил к воеводе; в главном повете это делал каштелян.
Пожалование должностей. Должности наместников и старост, воевод и каштелянов, придворные и поветовые жаловал великий князь, в принципе по своей воле. Однако существовали исключения. Привилей 1492 года, а за ним последующие постановляли: достоинства и должности в пограничных частях государства господарь должен жаловать по согласованию с радой. Более интересное исключение составляли Полоцкий и Витебский воеводы