Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 47, с. 86-87

Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.

История строя Польши, т. II, 1921: разворот 47 из 89

С. 86-87

Оригинал (по-польски)

piwniczny. Latami niektórzy z nich nie wykonywali swoich funkcyj, gdy wielki książę bawił w Polsce.

Starostowi i tiwuni. Z urzędów prowincjonalnych przeszły w ten okres z poprzedniego urzędy namiestników i tiwunów. Namiestnicy zarządzali dobrami hospodara a równocześnie byli organami administracji i sądownictwa, siedzieli zaś po zamkach hospodarskich; wyłącznie gospodarcze funkcje mieli tiwunowie, podporządkowani pod namiestników. Namiestnicy przy swoich: zadaniach utrzymali się przez cały ten okres; liczba ich się powiększała, a to przez to, iż gdy zanikały osobne księstwa, poddawane bezpośredniej władzy wielkiego księcia, miejsce tych. książąt zajmowali właśnie namiestnicy. Wśród namiestników wyróżniali się tacy, którzy mieli pod sobą całe dzielnice, stanowiące niegdyś odrębne księstwa, jak połocki, witebski, kijowski i t. d. Ci następnie — o czem niżej będzie mowa — przemienili się ostatecznie w wojewodów, z wyjątkiem namiestnika żmudzkiego. Nazwa namiestników w tej epoce jeszcze się utrzymywała,. jednak powoli ginęła, ustępując innej nazwie: starosty, która tu -z Polski przyszła. Zakres ich władzy nie doznał przez to zmiany; przyjęcie nazwy polskiej było tem łatwiejsze, iż zakres władzy ich odpowiadał prawie temu, jaki mieli polscy starostowie, szerszy był jedynie co do sądownictwa.

Nazwa jednak starostów nie była wyłącznie używaną na oznaczenie tych urzędników. Z dóbr hospodarskich nieraz pewne części wydzielano, oddając w zarząd — pod różnemi warunkami — osobom, które spełniały w nich tylko gospodarcze funkcje, bez administracyjnych i bez sądownictwa nad bojarami. Zwano takie osoby dzierżawcami; :jeśli jednak w dzierżawie takiej był zamek i w nim siedział dzierżawca, to nadawano mu nieraz nazwę starosty, jak to było i w Polsce. Możnaby więc zwać ich. dla odróżnienia starostami niesądowymi, pierwszych zaś sądowymi..

Tak jak nazwa namiestników zaginęła w dawnem znaczeniu (namiestnikiem później nieraz nazywano zastępcę starosty, przez. tegoż mianowanego), tak zaginęła przeważnie i nazwa tiwunów.. Tiwuni zaczęli się zwać dzierżawcami lub też i starostami, zachowując swoje wyłącznie gospodarcze stanowisko. Nazwa tiwu=- nów utrzymała się na Żmudzi, z których tylko niektórych nominował król, innych zaś starosta żmudzki, zaś zresztą tylko co.

do dwóch tiwuństw: wileńskiego i trockiego, na które nominował wielki książę.

Urząd namiestników — czyli według późniejszego określe. nia starostów — był to najważniejszy urząd prowincjonalny zarządu krajem. Starosta wykonywał polecenia władcy w obrębie swego powiatu, bo taka nazwa przyjęła się na określenie terytorjum, podległego jego władzy, prowadził administrację swojego okręgu, ogłaszał wyprawę, zgromadzał z niego siłę zbrojną na pospolite ruszenie, o ile nie szło o tych, którzy byli wyjęci z powiatu, ściągał z powiatu podatki, ewent. pomagał w ich - ściąganiu, o ile pobierali je — w XVI stuleciu — specjalni birczy, ogłaszał sejmy, znowu jeśli nie chodziło o wyjętych z rowiatu, i t. d. Wykonywał też sądownictwo nad bojarami, którzy siedzieli w powiecie, więc nie mieli wyjęcia z jego sądu. Nadto do niego należał zarząd gospodarczy; on ściągał daniny i czynsze, przestrzegał odbywania służb i posług, czy to chodziło o dobra, w których siedzieli hospodarscy ludzie, czy też i o dobra prywatne, jeśli one nie miały immunitetu i były obowiązane do świadczeń i posług na rzecz wielkiego księcia.

. Starostowie zajmowali pierwsze miejsce wśród urzędników prowincjonalnych, a i wogóle nawet, gdy chodziło o wiek XIV i pierwszą połowę XV, kiedy jeszcze dwór wielkoksiążęcy nie był dość rozwinięty. Ich powoływano do rady wielkoksiążęcej. Zwłaszcza wybitne stanowisko mieli starostowie, którzy władzę wykonywali w całych dzielnicach, oraz ci, którzy znajdowali się w obrębie właściwej Litwy. To stanowisko — rzecby można: polityczne — stracili starostowie; wyprzedzili ich inni dostojnicy, tworzeni w Litwie ną wzór polski, wojewodowie i kasztelanowie. / Starostowie o tyle tylko je utrzymali, o ile następnie przekształcili się na wojewodów. Z wojewodami następnie na równi szedł tylko jeden starosta: żmudzki, którego nie zmieniono w wojewodę, jak to się stało z starostami: połockim, witebskim i t. d.

Marszałek ziemi wołyńskiej. Obok starostów dzielnic i wojewodów stał urząd marszałka wołyńskiego. Urząd ten powstał tam jako najwyższy urząd dworski, gdy Wołyń stanowił księstwo Świdrygiełły (do r. 1451). Mimo że księstwo to po śmierci tego kniazia zmieniło się w zwykłą dzielnicę, godność marszałka ziemi wołyńskiej przetrwała ten okres; nie było jednak w nowym

Перевод на русский

пивничий. Годами некоторые из них не исполняли обязанностей, пока великий князь находился в Польше.

Старосты и тиуны. Из областных должностей от предшествующего периода перешли наместники и тиуны. Наместники управляли господарскими имениями, одновременно служили органами управления и суда и пребывали в господарских замках. Подчинённые им тиуны имели исключительно хозяйственные обязанности. Наместники сохраняли свои задачи весь период; число их росло, поскольку по мере исчезновения отдельных княжеств, непосредственно подчинявшихся великому князю, они занимали место князей. Среди них выделялись наместники целых областей, прежде составлявших отдельные княжества: Полоцкой, Витебской, Киевской и других. Они впоследствии, как будет сказано ниже, окончательно превратились в воевод, кроме жемайтского наместника. Название наместников в эту эпоху ещё сохранялось, но постепенно уступало пришедшему из Польши названию старосты. Объём власти от этого не менялся. Принять польское название было тем легче, что полномочия почти совпадали с польскими старостинскими и были шире лишь в области суда.

Однако название старосты не употреблялось исключительно для таких должностных лиц. Из господарских владений нередко выделяли части и на разных условиях отдавали в управление людям с одними хозяйственными обязанностями, без административной власти и суда над боярами. Их называли державцами. Но если в державе находился замок и державца пребывал в нём, его нередко также называли старостой, как и в Польше. Поэтому для отличия их можно назвать несудовыми старостами, а первых — судовыми.

Как название наместника исчезло в прежнем значении — позднее им нередко обозначали назначенного старостой заместителя, — так в основном исчезло и название тиуна. Тиуны стали называться державцами или старостами, сохранив исключительно хозяйственное положение. Название тиунов удержалось в Жемайтии, где лишь некоторых назначал король, остальных — жемайтский староста; кроме того, сохранились лишь два тиунства, Виленское и Трокское, на которые назначал великий князь.

Должность наместника, или, по позднейшему наименованию, старосты, была важнейшей областной должностью в управлении страной. Староста исполнял повеления правителя в пределах своего повета — так стало называться подчинённое ему пространство, — управлял округом, объявлял поход, собирал вооружённые силы для посполитого рушения, кроме изъятых из повета; собирал налоги либо помогал их сбору, если в XVI столетии этим занимались особые бирчие; объявлял сеймы, опять-таки кроме изъятых из повета лиц, и так далее. Он судил сидевших в повете бояр, не освобождённых от его суда. Ему принадлежало также хозяйственное управление: сбор даней и чиншей, надзор за исполнением служб и работ как в имениях господарских людей, так и в частных, если они не имели иммунитета и были обязаны платежами и службами в пользу великого князя.

Старосты занимали первое место среди областных служащих, а в XIV и первой половине XV века, пока великокняжеский двор был ещё недостаточно развит, — даже среди должностных лиц вообще. Их призывали в великокняжескую раду. Особенно выдающееся положение имели управлявшие целыми областями и находившиеся в собственно Литве. Это, можно сказать, политическое положение старосты утратили: их опередили другие сановники, создававшиеся в Литве по польскому образцу, — воеводы и каштеляны. Старосты сохранили его лишь постольку, поскольку сами затем превратились в воевод. Наравне с воеводами впоследствии стоял только один староста — жемайтский, которого не преобразовали в воеводу, в отличие от полоцкого, витебского и других.

Маршалок Волынской земли. Наряду с областными старостами и воеводами существовала должность волынского маршалка. Она возникла как высшая придворная должность, когда Волынь составляла княжество Свидригайло, до 1451 года. Хотя после его смерти княжество превратилось в обычную область, достоинство маршалка Волынской земли пережило этот период. Однако в новом