История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 37, с. 66-67
Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.
С. 66-67
Оригинал (по-польски)
Ta nowa jednostka, włóka, zastępowała poprzednią służbę, której wielkość nie była dokładniej określoną. Ale na wprowadzeniu włóki nie ograniczyła się technicznorolna innowacja reformy. Włóka wchodziła tutaj w życie razem z przekształceniem rozkładu pól. Miejsce dzikiej gospodarki odłogowej, połączonej z szachownicą parcel, zajął inny system gospodarki: trójpolówka, która i do Polski weszła razem zwymiarem ziemi na łany. A więc grunt orny dzielił się na trzy pola, z których dwa użyte były co roku pod uprawę zboża jarego i ozimego, a trzeci ugorował, a każde pole zmieniało swoje przeznaczenie co roku, tak, że co trzeci rok leżało ugorem. Cały więc grunt orny, należny do wsi, dzielono na trzy pola, tak iż każdy osadnik dostawał w każden z tych pól udział, a więc 10—12 morgów. Przez trójpołówkę usunięto szachownicę.
Trójpolówka i wymiar na włóki miały charakter komasacji gruntów. Komasację nie sposób było przeprowadzić w obrębie dotychczasowych granic osad, czy też z utrzymaniem dotychczasowego rozkładu zabudowań wiejskich. Pod tym względem mieli przeprowadzający reformę bardzo rozległe pełnomocnictwa, które im umożliwiały w pełni wykonanie szerokiego planu. A więc w miejsce osad niewielkich tworzyli większe, łącząc według swego uznania razem mniejsze osady w jedną nową wieś. Osadników mogli swobodnie przenosić z miejsca na miejsce; przenosili też i ich budynki, dotąd bezładnie porozrzucane, skupiali je obok siebie wzdłuż ulicy, najchętniej tak, żeby domy stały tylko z jednej strony ulicy. I ten typ wsi, której zabudowania stoją rzędem wzdłuż ulicy, z Polski był wzięty, gdzie go obecnie w nauce ulicówką się nazywa. Pola najchętniej wytyczano w trzech pasach, równoległych do drogi, zaś każdą włókę wytyczano również jako pas, przecinający pod kątem prostym ulicę wiejską. Nie zawsze jednak było to rzeczą możliwą ze względów na ukształtowanie gruntów; wtedy odstępowano od tego najprostszego systemu i wytyczano każde pole z osobna. Chatę budował włościanin w jednem z trzech pól, które stanowiły jego włókę — wbrew polskiemu zwyczajowi, gdzie chata z otaczającym ją ogrodem stała poza wymiarami pól trójpolówki. Poza gruntami, które, określone ściśle formami geometrycznemi, wchodzily do układu trójpolowego, pozostawały jeszcze inne grunty, znajdujące się
w granicach wsi, określane jako liszki, zliszki, kliny, zaścianki i t. d. Z tych gruntów część dostawała się wsi na wspólny użytek jej mieszkańców, a to jako pastwisko, łąka i las. O ile znajdowały się grunty orne, dzielone wtedy na mniejsze różnej wielkości parcele, to albo dodawano je poszczególnym włościanom dla wyrównania różnic ziemi w ich włókach, albo też były obejmowane przez tychże włościan tak, że z nich jeszcze jakieś dodatkowe ponosili na rzecz hospodara świadczenia. Z tych gruntów, o ile był we wsi kościół, szła część na jego uposażenie.
Nieraz jednak nie można było przeprowadzić uregulowania wsi i rozdziału gruntów bez zużytkowania ziemi, która była prywatną własnością. Rzecz to częsta wobec niesłychanego pomieszania gruntów różnych właścicieli, które się na Litwie spotykało. Nie wystarczało uregulowanie granic dóbr hospodarskich, które nieraz były naruszane przez okolicznych właścicieli, starających się zagarnąć, co się dało, z dóbr hospodarskich dla powiększenia swoich posiadłości. Gdy chodziło o dobra prywatne, które trzeba było użyć przy reformie, to jeśli właściciel wykazał swoje prawo — to wykazywanie, jak była mowa wyżej, miało duże znaczenie dla ustalenia przynależności stanowej, — musiał on wprawdzie odstąpić potrzebny grunt, dostawał za to jednak wynagrodzenie w ziemi gdzieindziej. Nazywano to odmianą. Możność odmiany ułatwiała oczywiście znakomicie działalność prowadzących pomierę, bo usuwała krępujące szranki granic posiadłości hospodarskich.
Ujednostajnienie zajęć i wyrównanie ciężarów ludności włościańskiej. Pomiera wołoczna przyniosła z sobą nie tylko nowy wymiar poszczególnych jednostek gospodarczych ludności włościańskiej; równocześnie doprowadziła ona także do wyrównania w uposażeniu tej ludności. Gdy dotychczas bowiem na jedną służbę przypadała znaczna ilość głów, na drugą zaś znowu bardzo niewielka, tak, że nawet nie mogła podołać nieraz obowiązkom, przy pomierze wołocznej przyjęto jako zasadę, iż włókę mają uprawiać ojciec z synem dorosłym lub dwaj bracia. Rewizorzy swobodnie więc przesiedlali ludność, trzymając się tej wytycznej zasady, by równomiernie zaopatrzeć gospodarstwa włościańskie w ręce do pracy. Wyjątkowo uposażano niektóre warstwy ludności włościańskiej lepiej, nadając po dwie włóki
Перевод на русский
Новая единица, волока, заменяла прежнюю службу, размер которой не был точно определён. Но введением волоки технические земледельческие новшества не ограничились. Она входила в жизнь одновременно с преобразованием расположения полей. Дикую залежную систему с чересполосицей участков сменяло трёхполье, пришедшее и в Польшу вместе с измерением земли на ланы. Пахотная земля делилась на три поля: два ежегодно использовались для яровых и озимых, третье оставалось под паром. Назначение каждого поля ежегодно менялось, так что каждый третий год оно отдыхало. Следовательно, всю пахотную землю деревни делили на три поля, и каждый поселенец получал долю в каждом из них, по 10–12 моргов. Трёхполье устраняло чересполосицу.
Трёхполье и измерение в волоках имели характер сведения участков воедино. Это невозможно было провести в прежних границах поселений или с сохранением прежнего размещения деревенских построек. Исполнителям реформы дали в этом отношении весьма широкие полномочия, позволявшие осуществить обширный план полностью. Вместо небольших поселений они создавали крупные, по своему усмотрению соединяя меньшие в одну новую деревню. Поселенцев можно было свободно переселять с места на место; переносили и прежде беспорядочно разбросанные постройки, собирая их рядом вдоль улицы, предпочтительно так, чтобы дома стояли лишь с одной стороны. Этот тип деревни с постройками в ряд вдоль улицы также заимствовали из Польши, где в современной науке его называют улицовкой. Поля предпочитали размечать тремя полосами, параллельными дороге, а каждую волоку — полосой, пересекавшей деревенскую улицу под прямым углом. Однако из-за рельефа это не всегда было возможно. Тогда отступали от простейшей системы и размечали каждое поле отдельно. Хату крестьянин строил в одном из трёх полей своей волоки — в отличие от польского обычая, по которому хата с окружавшим её огородом стояла вне измеренной трёхпольной земли. Помимо угодий, получивших точную геометрическую форму и вошедших в трёхпольную систему, в пределах деревни оставались другие земли, называвшиеся лишками, излишками, клиньями, застенками и так далее. Часть их деревня получала в общее пользование жителей как пастбище, луг и лес. Если встречалась пашня, которую тогда делили на меньшие участки разного размера, её либо добавляли отдельным крестьянам для возмещения различий в качестве земли их волок, либо те же крестьяне брали её с дополнительными повинностями в пользу господаря. При наличии в деревне церкви часть этих земель шла на её содержание.
Однако порой упорядочить деревню и разделить землю было невозможно без использования частных владений. Это часто случалось из-за необычайного перемешивания земель разных владельцев. Недостаточно было упорядочить границы господарских владений, нередко нарушавшиеся соседями, стремившимися захватить что возможно для расширения своих имений. Когда для реформы требовалась частная земля, её владелец, доказав своё право, хотя и должен был уступить нужный участок, взамен получал возмещение землёй в другом месте. Как уже отмечалось, такое доказательство имело большое значение для определения сословной принадлежности. Это называлось отменой, или обменом. Возможность обмена чрезвычайно облегчала померу, устраняя стеснительные границы господарских владений.
Унификация занятий и уравнение крестьянских повинностей. Помера не только заново отмерила отдельные хозяйственные единицы, но одновременно уравняла земельное обеспечение населения. Прежде на одну службу приходилось много людей, на другую — очень мало, так что она порой не справлялась с обязанностями. При помере приняли правило: волоку должны обрабатывать отец со взрослым сыном либо два брата. Поэтому ревизоры свободно переселяли население, руководствуясь необходимостью равномерно обеспечить крестьянские хозяйства рабочими руками. В виде исключения некоторые группы наделяли лучше, давая по две волоки